مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات ۷۶۶ تا ۸۳۰
دعوی طاووسی کردن آن شغال که در خُمِ صبّاغ افتاد
آن شغال رنگ رنگ آمد نهفت بر بناگوش ملامتگر بگفت
بنگر آخر در من و در رنگ من یک صنم چون من ندارد خود شمن
چون گلستان گشتهام صد رنگ و خوش مر مرا سجده کن از من سر مکَش
کَرّ و فَرّ و آب و تاب و رنگ بین فخر دنیا خوان مرا و رُکنِ دین [1]
مظهر لطف خدایی گشتهام لوحِ شرح کبریایی گشتهام [2]
ای شغالان هین مخوانیدم شغال کی شغالی را بود چندین جمال؟
آن شغالان آمدند آن جا به جمع همچو پروانه به گِرداگِرد شمع
پس چه خوانیمت بگو ای جوهری؟ گفت طاووسِ نَرِ چون مشتری [3]
پس بگفتندش که طاووسانِ جان جلوهها دارند اندر گلستان
تو چنان جلوه کنی؟ گفتا که نی بادیه نارفته چون کوبم مِنی؟ [4]
بانگ طاووسان کنی؟ گفتا که لا پس نهای طاووس خواجه بوالعَلا [5]
خلعتِ طاووس آید ز آسمان کی رسی از رنگ و دعویها بدان
تشبیه فرعون و دعوی اُلوهیّت او بدان شغال که دعوی طاووسی میکرد
همچو فرعونی مُرصَّع کرده ریش برتر از عیسی پریده از خریش [6]
او هم از نسلِ شغال ماده زاد در خُم مالی و جاهی درفتاد [7]
هر که دید آن جاه و مالش سجده کرد سجدهی افسوسیان را او بخورد
گشت مستک آن گدای ژندهدلق از سجود و از تحیّرهای خلق
مالْ مار آمد که در او زهرهاست و آن قبول و سجدهی خلق اژدهاست [8]
های ای فرعون، ناموسی مکن تو شغالی هیچ طاووسی مکن
سوی طاووسان اگر پیدا شوی عاجزی از جلوه و رسوا شوی
موسی و هارون چو طاووسان بُدند پرِّ جلوه بر سر و رویت زدند
زشتیات پیدا شد و رسواییات سرنگون افتادی از بالاییات
چون مِحَک دیدی سیه گشتی چو قلب نقش شیری رفت و پیدا گشت کَلْب
ای سگِ گَرگین زشت از حرص و جوش پوستین شیر را بر خود مپوش [9]
غُرّهی شیرت بخواهد امتحان نقشِ شیر و آن گه اخلاقِ سگان؟
تفسیر وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ [10]
گفت یزدان مر نَبی را در مَساق یک نشانی سهلتر ز اهلِ نفاق [11]
گر منافق زفت باشد نغز و هول واشناسی مَر ورا در لحن و قول [12]
چون سفالین کوزهها را میخری امتحانی میکنی ای مشتری
میزنی دستی بر آن کوزه چرا تا شناسی از طنین اشکسته را
بانگ اشکسته دِگرگون میبود بانگْ چاووش است پیشش میرود [13]
بانگ میآید که تعریفش کند همچو مَصدر فِعل تصریفش کند [14]
چون حدیثِ امتحان رویی نمود یادم آمد قصّهی هاروت زود
قصّهی هاروت و ماروت و دلیری ایشان بر امتحان حق تعالی
پیش از این ز آن گفته بودیم اندکی خود چه گوییم از هزارانش یکی [15]
خواستم گفتن در آن تحقیقها تا کنون واماند از تعویقها [16]
حملهی دیگر ز بسیارش قلیل گفته آید شرح یک عُضوی ز پیل [17]
گوش کن هاروت را ماروت را ای غلام و چاکران ما روت را 3/800
مست بودند از تماشای اله وز عجایبهای استدراجِ شاه
این چنین مستی است ز استدراجِ حق تا چه مستیها کند معراجِ حق؟
دانهی دامش چنین مستی نمود خوان انعامش چهها داند گشود؟
مست بودند و رهیده از کمند های و هوی عاشقانه میزدند
یک کمین و امتحان در راه بود صرصرش چون کاه کُه را میربود [18]
امتحان میکردشان زیر و زبر کی بود سرمست را ز اینها خبر
خندق و میدان به پیش او یکی است چاه و خندق پیش او خوش مسلکی است
آن بُزِ کوهی بر آن کوهِ بلند بردَود از بهرِ خوردی بیگزند
تا علف چیند، ببیند ناگهان بازیی دیگر ز حکمِ آسمان
بر کُهی دیگر بَراَندازد نظر ماده بُز بیند بر آن کوهِ دگر
چشم او تاریک گردد در زمان برجهد سرمست زین کُه تا بدان
آن چنان نزدیک بنماید ورا که دویدن گِرد بالوعهی سَرا [19]
آن هزاران گَز دو گز بنمایدش تا ز مستی میلِ جَستن آیدش
چون که بجهد درفتد اندر میان در میان هر دو کوه بیامان
او ز صیّادان به کُه بگریخته خود پناهش خون او را ریخته
شِسته صیّادان میان آن دو کوه انتظار این قضای باشکوه
باشد اغلب صیدِ این بُز همچنین ور نه چالاک است و چُست و خصمبین
رُستم ار چه با سر و سَبلت بود دام پاگیرش یقین شهوت بود [20]
همچو من از مستی شهوت ببُر مستی شهوت ببین اندر شُتر [21]
باز این مستیِ شهوت در جهان پیش مستی مَلَک دان مُستهان
مستی آن مستی این بشکند او به شهوت التفاتی کی کند؟
آب شیرین تا نخوردی، آبِ شور خوش بود خوش چون درونِ دیده نور [22]
قطرهای از بادههای آسمان برکَند جان را زِ می وز ساقیان
تا چه مستیها بود املاک را و ز جلالت روحهای پاک را [23]
که به بویی دل در آن میْ بستهاند خمِّ بادهی این جهان بشکستهاند
جز مگر آنها که نومیدند و دور همچو کُفّاری نهفته در قبور [24]
ناامید از هر دو عالم گشتهاند خارهای بینهایت کِشتهاند
[1]- بعید نیست که مولانا در عبارت « فخر دنیا خوان مرا و رُکن دین» طعنی هم به امام فخرالدین رازی زده باشد چنانکه در جای دیگر هم آورده است:
درچنان ننگی و آنگه این عجب فخر دین خواهد که گویندش لقب د یکم
[2]- لوح شرح...: «اسرار الاهی را دانستهام. از عالم معنی باخبر شدهام...» (شهیدی)
[3]- جوهری: حواهرفروش، گوهرفروش
نقد تو را بردم من پیش عقل گفتم: قیمت کنش ای جوهری... دیوان
گیر که خود جوهریی نیست پی مشتریی چون نکنی سروریی ابر گهربار تو کو دیوان
[4]- مِنی: منا، از منازل حج که در آنجا قربان کنند.
بلکه خود را در صفا گوری کَنی در مِنیّ او کُنی دفن مَنی د سوم
[5]- خواجه بوالعلا: مطلق خطاب است. مق:
درسوختم این دلق را ردّ و قبول خلق را گو سرد شو این بوالعلا گو خشم گیر آن بوالحسن دیوان
[6]- در خصوص ریش مرصّع و گوهرنشان فرعون، مق با:
گر چه فرعون به دُرّ ریش مرصع دارد او حدیث چو دُرِ موسی عمران چه کند دیوان
و سعدی هم در گلستان آوردهاست: «این دلق موسی است مرقّع و آن ریش فرعون مرصّع»
[7]- از نسل آن شغال ماده زاد: گویا به این معنی که هم طبیعت او بود. به ظاهر آن شغال را ماده دانسته است به علت خودنمایی او.
[8]- حدیث: ألمالُ حَیَّةٌ و الجاهٌ اَضَرُّ مِنهُ (احادیث مثنوی). مق:
مینماید مار اندر چشمْ مال هر دو چشمِ خویش را نیکو بمال د دوم
مال چون مار است و آن جاه اژدها سایهی مردان زمرّد این دو را د پنجم
[9]- گَرگین: آن که بیماری گر دارد.
صد کس از گرگین همه گرگین شوند خاصه این گرِّ خبیثِ ناپسند د چهارم
[10]- ق [47:30] وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیناکهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ... (و اگر بخواهیم آنان را به تو مینمایانیم، آنگاه ایشان را به سیمایشان می شناسی، و آنان را از آهنگ سخنشان میشناسی...)
[11]- مَساق: جای راندن و مساق راندنِ سخن است و در اینجا آیات قرآن. در لغتنامه اما از منتهی الارب آمده که مساق مصدر میمی است از سَوق. مق:
«در جمله مراد از مساق این سخن آن بود که چنین پادشاه بدین کتاب رغبت نمود» (کلیله و دمنه)
[12]- نغز در کنار زفت و هول در اینجا به معنی درشت اندام و تنومند است. شهیدی متذکّر شده که گویا مولانا نظر به به این آیه قرآن دارد: [63:4] وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُک أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ... (و چون ایشان را بنگری، بدنهای ایشان تو را به شگفت آورد؛ و چون سخن گویند به سخنانشان گوش دهی؛ گویی آنان همانند الوارهای تكیه داده بر دیوارند [که قابل اعتماد نیستند]...)
[13]- پیشش میرود: پیشاپیش او حرکت میکند و از قافله خبر میهد.
[14]- تعریف و تصریفش کند: آن را بشناساند و مانند فعلی که مصدر را صرف میکند، به آن شکل و معنی دهد.
[15]- گفته بودیم اندکی... اشاره به ابیات 3326/1 و بعدی آن. در خصوص هاروت و ماروت هم رک به همانجا:
همچو هاروت و چو ماروت شهیر از بطر خوردند زهرآلود تیر د یکم
[16]- تحقیق: سخنی است از سر تحقیق به آن معنی که مولانا به آن نظر دارد. مق:
که اساطیرست و افسانهی نژند نیست تعمیقی و تحقیقی بلند د سوم
«میگفت سیّد برهان الدیّن قدّس اللهّ سرهّ العظیم سخنهای تحقیق خوب میگوید...» فیه مافیه
«شیخ نساّج بخاری مردی بزرگ بود... ترجمه آیت را میگفتند او تفسیر و تحقیق آن را آغاز میکرد...» فیه مافیه
[17]- حملهی دیگر: نوبت دیگر مانند «حملهای دیگر بمیرم از بشر...» و مثالهای دیگر که پیشتر آمده بود.
[18]- صرصر: باد تند چنان که مولانا در بیت بعد آورده. همچنین مق:
در حدیث آمد که دل همچون پری است در بیابانی اسیر صرصری است د سوم
باد کوه را چون کاه میربود.
[19]- بالوعه: چاه سرتنگ در خانه که آب باران و جز آن در آن ریزد، چاه آبریز. (لغتنامه) چاه فاضلاب.
سعدی در بوستان گوید (چون میخانه را خراب میکنند):
عجب نیست بالوعه گر شد خراب که خورد اندر آن روز چندان شراب... بوستان
اینجا همان کوچکی و تنگی گودال مقصود است.
[20]- نیکلسون به قصه شغاد اشاره کرده است اما بعید است مولانا به جزییات داستان در شاهنامه نظری داشته باشد و شاهد دیگری هم بر این آشنایی با شاهنامه دیده نمیشود. آنجا هم قصّه شهوت نیست و سخن مولانا کلی است. بیاوریم که رستم به فزونی شهوت مشهور نیست و خصوصیت ناخوبی که درباره او در برخی داستانهای قدیم آوردهاند بُخل و خساست بوده است!
[21]- شتر به شهوت دایمی مشهور است، چه ماده بیند چه نبیند. «نقل شهیدی از الحیوان جاحظ». همچنین خروس در مثنوی نماد شهوت دانسته شده است.
همچو من: از موارد معدودی که در مثنوی، جدای مستی عشق، از مقامات و سلوک خود میگوید. مق:
خاک شو مردان حق را زیر پا خاک بر سر کن حسد را همچو ما د یکم
[22]- مق با:
مرغ کآب شور باشد مَسکَنش او چه داند جایِ آبِ روشنش؟ د یکم
و همچنین: «آب شور، شور کسی را نماید که او آب شیرین خورده باشد وَ بِضِدِّهَا تَتَبَیَّنُ الْاَشْیَاءُ» (فیه مافیه، تصحیح سبحانی، ص ۷۱). و نزدیک به آن در مجلس دوم از مجالس سبعه با نقل بیتی که در معارف برهان الدین محقق هم آمده است و از خود مولانا نیست:
مرغی که خبر ندارد از آب زلال منقار در آب شور دارد همه سال
[23]- املاک: ملایک، فرشتگان. همچنین مق:
خاک آدم چون که شد چالاک حق پیش خاکش سر نهند املاک حق د دوم
[24]- مأخوذ است از قرآن: [60:13] یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیهِمْ قَدْ یئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کما یئِسَ الْکفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ. در این آیه کفار ناامیدند که اصحاب قبور به سوی آنها بازگردند. مولانا روایت دیگری دارد که کفّاری که در قبور خفتهاند ناامیدند چنان که در بیت بعد میآید.
کم مبادا زین جهان این دید و داد...