الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

ترسانیدن شخصی زاهدی را کی کم گری تا کور نشوی

زاهدی را گفت یاری در عمل                      کم گری تا چشم را ناید خلل                      [1]

گفت زاهد از دو بیرون نیست حال                چشم بیند یا نبیند آن جمال

گر ببیند نور حق، خود چه غم است؟             در وصال حق دو دیده چه کم است

ور نخواهد دید حق را گو برو                        این چنین چشمِ شقی گو کور شو               2/450

غم مخور از دیده کان عیسی تراست            چپ مرو تا بخشدت دو چشم راست             [2]

عیسیِ روح تو با تو حاضر است                   نصرت از وی خواه کو خوش ناصر است

لیک بیگارِ تنِ پُر استخوان                           بر دل عیسی منه تو هر زمان                     [3]

همچو آن ابله که اندر داستان                     ذکر او کردیم بهر راستان                           [4]

زندگی تن مجو از عیسی‌ات                       کام فرعونی مخواه از موسی‌ات

بر دلِ خود کَم نِه اندیشه‌ی معاش               عیش کَم ناید تو بر درگاه باش                    [5]

این بدن خرگاه آمد روح را                           یا مثال کشتیی مر نوح را

تُرک چون باشد بیابد خرگهی                      خاصه چون باشد عزیز درگهی

تمامی قصّه‌ی زنده شدن استخوانها به دعای عیسی علیه السّلام

خواند عیسی نام ِحق بر استخوان               از برای التماس آن جوان

حکمِ یزدان از پی آن خام‌مرد                       صورت آن استخوان را زنده کرد

از میان برجَست یک شیر سیاه                   پنجه‌ای زد کرد نقشش را تباه

کلّه‌اش برکند مغزش ریخت زود                    مغزِ جوزی کاندرو مغزی نبود

گر ورا مغزی بُدی، اشکستنش                   خود نبودی نقص اِلّا بر تنش

گفت عیسی چون شتابش کوفتی؟              گفت زان رو که تو زو آشوفتی

گفت عیسی چون نخوردی خونِ مرد؟            گفت در قسمت نبودم رزق خورد                  [6]

ای بسا کس همچو آن شیر ژیان                 صید خود ناخورده رفته از جهان

قسمتش کاهی نه و حرصش چو کوه           وجه نه و کَرده تحصیل وجوه

ای میسَّر کرده بر ما در جهان                     سخره و بیگار، ما را وارهان

طعمه بنموده به ما و آن بوده شست            آن‌چنان بنما به ما آن را که هست                [7]

گفت آن شیر ای مسیحا این شکار               بود خالص از برای اعتبار                            [8]

گر مرا روزی بُدی اندر جهان                       خود چه کارستی مرا با مُردگان؟

این سزای آن که یابد آبِ صاف                    همچو خَر در جو بمیزد از گزاف                     [9]

گر بداند قیمت آن جوی، خر                        او به جای پا نهد در جوی سَر

او بیابد آن‌چنان پیغامبری                           میرِ آبی زندگانی‌پروری،

چون نمیرد پیش او کز امرِ کُن                      ای امیرِ آب ما را زنده کن

هین سگ نفس ترا زنده مخواه                    کو عدوّ جانِ تُست از دیرگاه                       [10]

خاک بر سَر استخوانی را که آن                   مانع این سَگ بود از صیدِ جان

سگ نه‌ای، بر استخوان چون عاشقی؟         دیوچه‌وار از چه بر خون عاشقی                   [11]

آن چه چشمست آن که بیناییش نیست؟       ز امتحانها جز که رسواییش نیست

سهو باشد ظنّ‌ها را گاه گاه                      این چه ظنَّست؟ این که کور آمد ز راه

دیده آ بر دیگران نوحه‌گری؟                        مدّتی بنشین و بر خود می‌گری

ز ابرِ گریان شاخ سبز و تر شود                    زآن که شمع از گریه روشن‌تر شود

هر کجا نوحه کنند آنجا نشین                     زآن که تو اولی‌تری اندر حنین

زآن که ایشان در فراق فانی‌اند                    غافل از لعلِ بقای کانی‌اند

زآن که بر دل نقش تقلید است بند               رو به آب چشم بندش را بِرَند                      [12]

زآن که تقلید آفت هر نیکوی‌ست                  کَه بود تقلید اگر کوه قوی‌ست                    [13]

گر ضریری لَمتُر است و تیز خشم                 گوشت‌پاره‌ش دان چو او را نیست چشم        [14]

گر سخن گوید ز مو باریکتر                          آن سرش را زان سخن نبود خبر

مَستیی دارد ز گفت خود ولیک                    از بَرِ وی تا به می، راهی‌ست نیک

همچو جوی‌ست او نه او آبی خورد               آب ازو بر آب‌خواران بگذرد

آب در جو زان نمی‌گیرد قرار                        زآن که آن جو نیست تشنه و آب‌خوار

همچو نایی ناله‌ی زاری کند                        لیک بیگارِ خریداری کند                             [15]

نوحه‌گر باشد مُقلّد در حدیث                      جز طمع نبود مراد آن خبیث

نوحه‌گر گوید حدیث سوزناک                       لیک کو سوزِ دل و دامانِ چاک؟

از محقِّق تا مُقلِّد فرق‌هاست                      کین چو داوود است و آن دیگر صداست

منبع گفتارِ این سوزی بود                          وان مقلِّد کهنه‌آموزی بود

هین مشو غرّه بدان گفتِ حزین                   بار بر گاوست و بر گردون حنین                    [16]

هم مقلِّد نیست محروم از ثواب                    نوحه‌گر را مُزد باشد در حساب

کافر و مؤمن خدا گویند لیک                        درمیانِ هر دو فرقی هست نیک

آن گدا گوید خدا از بهر نان                         متّقی گوید خدا از عینِ جان                       2/500

گر بدانستی گدا از گفتِ خویش                  پیش چشمِ او نه کم ماندی نه بیش

سالها گوید خدا آن نان‌خواه                        همچو خَر مصحَف کشد از بهرِ کاه                [17]

گر به دل درتافتی گفتِ لبش                      ذرّه ذرّه گشته بودی قالبش                      

نامِ دیوی ره بَرد در ساحری                        تو به نام حق پشیزی می‌بَری                     [18]

خاریدن روستایی در تاریکی شیر را به ظنّ آن که گاو اوست

روستایی گاو در آخُر ببست                        شیر گاوش خورد و بر جایش نشست

روستایی شد در آخُر سوی گاو                   گاو را می‌جُست شب آن کُنج‌کاو

دست می‌مالید بر اعضای شیر                   پشت و پهلو گاه بالا گاه زیر

گفت شیر ار روشنی افزون شدی                زَهره‌اش بدریدی و دل خون شدی

این چنین گستاخ زان می‌خاردم                   کو درین شب گاو می‌پنداردم

حق همی‌گوید که ای مغرورِ کور                  نه ز نامم پاره پاره گشت طور؟                    [19]

که لَو اَنزَلنا کِتاباً للجَبل                              لاَنْصَدَع ثُمَّ انقَطَع ثُم اَرتحَل                          [20]

از من ار کوهِ اُحُد واقف بُدی                        پاره گشتیّ و دلش پرخون شدی

از پدر وز مادر این بشنیده‌ای                       لاجرم غافل درین پیچیده‌ای

گر تو بی‌تقلید ازین واقف شوی                    بی‌نشان از لطفْ چون هاتف شوی               [21]

بشنو این قصّه پی تهدید را                        تا بدانی آفت تقلید را