الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

تعریف کردن مُنادیانِ قاضی، مُفلِس را گرد شهر                                                        [1]

بود شخصی مُفلِسی بی خان و مان            مانده در زندان و بندِ بی‌امان                       [2]

لقمه‌ی زندانیان خوردی گزاف                      بَر دل خلق از طمع چون کوه قاف                 [3]

زَهره نه کس را که لقمه‌ی نان خورد             زآن که آن لقمه‌رُبا گاوش برد                       [4]

هر که دور از دعوت رحمان بود                     او گداچشمست اگر سلطان بود

مر مُروَّت را نهاده زیر پا                              گشته زندان دوزخی زان نان‌رُبا

گر گریزی بر امید راحتی                            زان طرف هم پیشت آید آفتی

هیچ کُنجی بی دد و بی دام نیست              جز به خلوتگاه حق آرام نیست                   

کُنج زندانِ جهان ناگُزیر                              نیست بی پامُزد و بی دقَّ الحَصیر                [5]

والله ار سوراخ موشی در روی                     مبتلای گربه چنگالی شوی

آدمی را فربهی هست از خیال                    گر خیالاتش بود صاحب‌جمال

ور خیالاتش نماید ناخوشی                        می‌گدازد همچو موم از آتشی

در میان مار و کزدم گر ترا                           با خیالات خوشان دارد خدا،                       [6]

مار و کزدم مر ترا مونس بود                        کان خیالت کیمیای مسّ بود

صبرْ شیرین از خیال خوش شدست              کان خیالاتِ فرج پیش آمدست                    [7]

آن فرج آید ز ایمان در ضمیر                         ضعفِ ایمان ناامیدی و زحیر                        2/600

صبر از ایمان بیابد سَر کُلَه                          حَیثُ لا صَبرَ فلا ایمان لَه                            [8]

گفت پیغامبر خداش ایمان نداد                    هر که را صبری نباشد در نهاد

آن یکی در چشم تو باشد چو مار                 هم وی اندر چشم آن دیگر نگار

زآن که در چشمت خیال کفر اوست              وان خیال مؤمنی در چشمِ دوست

کاندرین یک شخص هر دو فعل هست           گاه ماهی باشد او و گاه شَست

نیمِ او مؤمن بود نیمیش گَبر                        نیمِ او حرص‌آوری نیمیش صَبر

گفت یزدانت فَمِنکُم مؤمنٌ                          باز مِنکُم کافرٌ گبر کهن                              [9]

همچو گاوی نیمه‌ی چپّش سیاه                  نیمه‌ی دیگر سپید همچو ماه

هر که این نیمه ببیند رَد کند                       هر که آن نیمه ببیند کَد کند                       [10]

یوسف اندر چشم اخوان چون ستور              هم وی اندر چشم یعقوبی چو حور

از خیال بَد مرو را زشت دید                        چشمِ فرع و چشمِ اصلی ناپدید

چشم ظاهر سایه‌ی آن چشم دان               هرچه آن بیند بگردد این بدان

تو مکانی اصل تو در لامکان                         این دکان بربند و بگشا آن دکان

شش جهت مگریز زیرا در جهات                   ششدره است و ششدره ماتست مات         [11]

شکایت کردن اهل زندان پیش وکیل قاضی از دست آن مُفلِس

با وکیل قاضی ادراک‌مَند                            اهل زندان در شکایت آمدند

که سلام ما به قاضی بر کنون                    بازگو آزارِ ما زین مَردِ دون

کاندرین زندان بماند او مُستَمِر                     یاوه‌تاز و طبل‌خوارست و مُضِر                      [12]

چون مگس حاضر شود در هر طعام              از وقاحت بی صَلا و بی سلام                     [13]

پیش او هیچَست لوتِ شصت کَس               کَر کند خود را اگر گوییش بَس

مرد زندان را نیاید لُقمه‌ای                          ور به صد حیلت گُشاید طُعمه‌ای،

در زمان پیش آید آن دوزخ‌گلو                       حُجّتش این که خدا گفتا کُلوا                      [14]

زین چنین قحط سه‌ساله داد داد                  ظِلّ مولانا ابد پاینده باد                             [15]

یا ز زندان تا رود این گاومیش                      یا وظیفه کُن ز وَقفی لُقمه‌ایش

ای ز تو خوش هم ذُکور و هم اِناث                داد کن المُستَغاث المُستَغاث

سوی قاضی شد وکیل بانمک                    گفت با قاضی شکایت یک بیک                   [16]

خواند او را قاضی از زندان به پیش                پس تفحّص کرد از اَعیانِ خویش                   [17]

گشت ثابت پیش قاضی آن همه                  که نمودند از شکایت آن رمه

گفت قاضی خیز ازین زندان برو                    سوی خانه‌ی مُردریگ خویش شو                [18]

گفت خان و مان من احسان تست               همچو کافر جنّتم زندان تُست                      [19]

گر ز زندانم برانی تو به رَدّ                           خود بمیرم من ز تقصیری و کدّ                     [20]

همچو ابلیسی که می‌گفت ای سلام           رَبِّ اَنظِرنی الی یَوم القیام                          [21]

کاندرین زندان دنیا من خوشم                     تا که دشمن‌زادگان را می‌کُشم

هر که او را قوتِ ایمانی بود                        وز برای زادِ رَه نانی بود،

می‌ستانم گَه به مکر و گَه به ریو                  تا برآرند از پشیمانی غریو

گَه به درویشی کنم تهدیدشان                   گَه به زلف و خال بندم دیدشان                   [22]

قوتِ ایمانی درین زندان کمست                   وآن که هست از قصد این سَگ در خَمست     [23]

از نماز و صوم و صد بیچارگی                       قوتِ ذوق آید، بَرد یکبارگی

اَستَعیذُ اللهَ مِن شَیطانِه                            قَد هَلَکنا، آه، مِن طُغیانِه                           [24]

یک سگست و در هزاران می‌رود                  هر که در وی رفت او او می‌شود

هر که سردت کرد می‌دان کو دروست           دیو پنهان گشته اندر زیرِ پوست

چون نیابد صورت آید در خیال                       تا کشاند آن خیالت در وبال

گَه خیال فُرجه و گاهی دکان                      گَه خیال علم و گاهی خان و مان

هان بگو لاحولها اندر زمان                          از زبان تنها نه، بلک از عینِ جان                   [25]