الفاظِ مثنوی

بازگشتن به حکایت پیل‏

گفت ناصح بشنوید این پند من                    تا دل و جانتان نگردد مُمتحَن                       [1]

با گیاه و برگ‌ها قانع شوید                         در شکار پیل­‌بچگان کم روید

من برون کردم ز گردن وام نُصْح                    جز سعادت کی بود انجام نُصح‏

من به تبلیغِ رسالت آمدم                           تا رهانم مر شما را از نَدَم‏

هین مبادا که طمع رهتان زند                      طَمعِ برگ از بیخ‌هاتان برکَند

این بگفت و خیربادی کرد و رفت                   گشت قحط و جوعشان در راهْ زفت‏               [2]

ناگهان دیدند سوی جاده‌‏ای                       پور پیلی فربهی نو زاده‌ای‏

اندر افتادند چون گرگان مست                     پاک خوردندش فرو شُستند دست‏

آن یکی همره نخورد و پند داد                     که حدیث آن فقیرش بود یاد

از کبابش مانع آمد آن سخن                       بخت نو بخشد تو را عقلِ کهن‏                    

پس بیفتادند و خُفتند آن همه                     و آن گرسنه چون شبان اندر رمه‏

دید پیلی سهمناکی می‏رسید                    اوّلا آمد سوی حارس دَوید

بوی می‏کرد آن دهانش را سه بار                هیچ بویی زو نیامد ناگُوار                            3/150

چند باری گِرد او گشت و برفت                    مر ورا نازرد آن شه­‌پیلِ زفت‏

مر لبِ هر خُفته‏‌ای را بوی کرد                     بوی می‏‌آمد ورا ز آن خُفته مرد

از کباب پیل‌زاده خورده بود                          بردرانید و بکُشتش پیل زود

در زمان او یک به یک را ز آن گروه                 می‏‌درانید و نبودش ز آن شکوه‏                    [3]

بر هوا انداخت هر یک را گزاف                     تا همی‌‏زد بر زمین می‏شد شکاف‏

ای خورنده‌‏ی خون خلق، از راه بَرد                تا نیارد خون ایشانت نبرد‏                           [4]

مال ایشان خون ایشان دان یقین                 ز انکه مال از زور آید در یمین‏                       [5]

مادر آن پیل‌­بچگان کین کَشد                       پیل­‌بچّه­‌خواره را کیفر کُشد

پیل­‌بچّه می‏خوری ای پاره‌­خوار                     هم بر آرد خصم پیل از تو دَمار                      [6]

بوی رسوا کرد مکراندیش را                        پیل داند بوی طفل خویش را

آن که یابد بوی حق را از یمن                      چون نیابد بوی باطل را ز من‏؟

مصطفی چون بُرد بوی از راه دور                  چون نیابد از دهان ما بُخور                          [7]

هم بیابد لیک پوشاند ز ما                          بوی نیک و بد بَرآید بر سَما

تو همی‌خُسپی و بوی آن حرام                   می‏زند بر آسمان سبزفام‏

همره اَنفاس زشتت می‏شود                      تا به بوگیران گَردون می‏رود

بوی کبر و بوی حرص و بوی آز                     در سخن گفتن بیاید چون پیاز

گر خوری سوگند، من کی خورده‌‏ام؟             از پیاز و سیر تقوی کرده‌‏ام‏،

آن دمِ سوگند غمّازی کند                          بر دماغِ هم‌نشینان برزند                            [8]

بس دعاها رد شود از بوی آن                     آن دل کژ می‏نماید در زبان‏

اخْسَؤُا آید جواب آن دُعا                            چوب رَد باشد جزای هر دَغا                       [9]

گر حدیثت کژ بود معنیت راست                   آن کژیِ لفظ مقبول خداست‏

بیان آن که خطای مُحبّان بهتر از صواب بیگانگان بَرِ محبوب‏

آن بلال صدق در بانگ نماز                         حیّ را هیَّ همی‌‏خواند از نیاز                     [10]

تا بگفتند ای پیمبر راست نیست                  این خطا اکنون که آغاز بنی‌ست‏                  [11]

ای نبیّ و ای رسولِ کردگار                        یک مُوذِّن کاو بود اَفصح بیار

عیب باشد اوّل دین و صلاح                        لحن خواندن لفظ حَیَّ عَل فلاح‏                    [12]

خشمِ پیغمبر بجوشید و بگفت                     یک دو رمزی از عنایاتِ نهفت‏

کای خَسان نزد خدا هیّ بلال                    بهتر از صد حَیّ و خَیّ و قیل و قال‏

وامشورانید تا من رازتان                             وانگویم آخر و آغازتان‏

گر نداری تو دَم خوش در دُعا                      رو دُعا می‏خواه زِ اخوان صفا                       [13]

امر حق به موسی علیه السّلام که مرا به دهانی خوان که بدان دهان گناه نکرده‌‏ای‏           [14]

گفت ای موسی ز من می‌‏جو پناه                با دهانی که نکردی تو گُناه‏

گفت موسی من ندارم آن دهان                  گفت ما را از دهانِ غیر خوان‏

از دهان غیر، کی کردی گناه؟                     از دهان غیر برخوان کای اله‏

آن چنان کن که دهان‌ها مر تو را                  در شب و در روزها آرد دعا

از دهانی که نکرد‏ستی گناه                       و آن دهانِ غیر باشد عذرخواه‏

یا دهان خویشتن را پاک کُن                       روح خود را چابک و چالاک کن‏

ذکر حق پاک است چون پاکی رسید             رخت بربندد بُرون آید پلید

می‏‌گریزد ضدّها از ضدّها                           شب گریزد چون برافروزد ضیا

چون درآید نامِ پاک اندر دهان                      نی پلیدی ماند و نی اندُهان‏

بیان آن که اللَّه گفتن نیازمند عین لبَّیک گفتن حق است‏

آن یکی اللَّه می‏گفتی شبی                      تا که شیرین می‏شد از ذِکرش لبی‏              [15]

گفت شیطان آخر ای بسیارگو                     این همه اللَّه را لبَّیک کو؟

می‏‌نیاید یک جواب از پیشِ تخت                   چند اللَّه می‏زنی با روی سخت؟‏                  [16]

او شکسته دل شد و بنهاد سَر                   دید در خواب او خَضِر را در خُضَر

گفت هین از ذکر چون وامانده‏‌ای؟                چون پشیمانی از آن کش خوانده‌‏ای‏؟

گفت لبَّیکم نمی‏آید جواب                           ز آن همی‌‏ترسم که باشم ردّ باب‏

گفت آن اللَّه تو لبَّیک ماست                       و آن نیاز و دَرد و سوزت پیکِ ماست‏

حیله‌‏ها و چاره‌جویی‌های تو                        جذبِ ما بود و گشاد این پای تو

ترس و عشق تو کمندِ لطفِ ماست              زیر هر یا ربِّ تو لبَّیک‌هاست‏

جانِ جاهل زین دعا جز دور نیست                زآن که یا رب گفتنش دستور نیست‏

بر دهان و بر دلش قُفل است و بند               تا ننالد با خدا وقتِ گزند

داد مر فرعون را صد مُلک و مال                   تا بکرد او دعوی عزّ و جلال‏                        3/200

در همه عمرش ندید او دردِ سَر                   تا ننالد سوی حق آن بدگُهر

داد او را جمله مُلکِ این جهان                     حق ندادش درد و رنج و اندُهان‏

دَرد آمد بهتر از مُلکِ جهان                         تا بخوانی مر خدا را در نهان‏

خواندن بی‌دَرد از افسردگی‌ست                  خواندن با دَرد از دل­بُردگی‌ست‏

آن کشیدن زیر لب آواز را                            یاد کردن مَبدا و آغاز را

آن شده آواز، صافی و حزین                       ای خدا وی مُستغاث و ای مُعین‏

ناله‌‏ی سگ در رهَش بی‌جَذبه نیست            ز انکه هر راغب اسیر رَه­زنی است‏                [17]

چون سگِ کهفی که از مُردار رَست              بر سرِ خوانِ شهنشاهان نشست‏

تا قیامت می‏خورد او پیش غار                     آب رحمت عارفانه بی‌ تَغار                          [18]

ای بسا سگ‌­پوست کاو را نام نیست            لیک اندر پرده بی ‏آن جام نیست‏                  [19]

جان بدِه از بهر این جام ای پسر                  بی جهاد و صبر کی باشد ظفر؟

صبر کردن بهر این نبود حَرَج                        صبر کن کالصَّبرُ مِفتاحُ الفَرَج‏

زین کمین بی‏صبر و حزمی کس نرَست         حزم را خود صبر آمد پا و دست‏

حزم کن از خورد، کاین زهرین گیاست            حزم کردن زور و نور انبیاست‏

کاه باشد کاو به هر بادی جَهَد                   کوه کی مر باد را وَزنی نهد؟

هر طرف غولی همی‏‌خواند تو را                   کای برادر راه خواهی هین بیا

ره نمایم همرهت باشم رفیق                      من قلاووزم در این راهِ دقیق‏

نه قلاووز است و نه ره داند او                     یوسفا کم رو سوی آن گرگ­‌خو

حزم این باشد که نفریبد تو را                      چرب و نوش و دام‌های این سَرا

که نه چَربِش دارد و نه نوش، او                   سِحر خوانَد می‌‏دمد در گوش، او                  [20]

که بیا مهمان ما ای روشنی                       خانه آنِ توست و تو آنِ منی‏

حزم آن باشد که گویی تُخمه‌‏ام                   یا سَقیمم خسته‏‌ی این دخمه‌‏ام‏                  [21]

یا سَرم دَرد است، دَردِ سَر ببر                    یا مرا خوانده است آن خالو پسر                  [22]

زآن که یک نوشت دهد با نیش‌ها                 که بکارد در تو نوشش ریش‌ها

زر اگر پنجاه اگر شصتت دهد                      ماهیا او گوشت در شستت دهد

گر دهد خود، کی دهد آن پرحیَل؟                جوز پوسیده است گفتارِ دغل‏

ژغژغ آن عقل و مَغزت را بَرد                        صد هزاران عقل را یک نشمرد

یار تو خُرجین توست و کیسه‌‏ات                   گر تو رامینی مجو جُز وِیسه‌‏ات‏                     [23]

ویسه و معشوق تو هم ذات توست              وین برونی‌ها همه آفاتِ توست‏

حزم آن باشد که چون دعوت کنند                تو نگویی مست و خواهانِ مَنند

دعوت ایشان صفیر مرغ دان                       که کند صیّاد در مَکمَن نهان‏                        [24]

مرغِ مرده پیش بنهاده که این                     می‏‌کند این بانگ و آواز و حنین‏

مرغ پندارد که جنس اوست او                     جمع آید، بردَرَدشان پوست، او

جز مگر مرغی که حزمش داد حق               تا نگردد گیج آن دانه و مَلَق‏                        [25]

هست بی‌حزمی پشیمانی یقین                 بشنو این افسانه را در شرح این‏