الفاظِ مثنوی

صبر کردن لقمان چون دید که داود علیه‌السّلام حلقه‌ها می‌ساخت از سؤال کردن، با این نیت که صبر از سؤال موجب فرج باشد        [1]

رفت لقمان سوی داود صفا                              دید کاو می‌کرد ز آهن حلقه‌ها

جمله را با هم دگر در می‌فکند                         ز آهن پولاد آن شاه بلند

صنعت زرّاد او کم دیده بود                                در عجب می‌ماند وسواسش فزود             [2]

کاین چه شاید بود واپرسم از او                        که چه می‌سازی ز حلقه‌ تو به تو؟

باز با خود گفت صبر اولی‌تر است                      صبر تا مقصود زوتر رهبر است‌

چون نپرسی زودتر کشفت شود                      مرغِ صبر از جمله پرّان‌تر بود

ور بپرسی دیرتر حاصل شود                            سهل از بی‌صبری‌ات مشکل شود

چون که لقمان تن بزد هم در زمان                     شد تمام از صنعت داود آن‌

پس زره سازید و در پوشید او                           پیش لقمانِ کریم صبرخو                            3/1850

گفت این نیکو لباس است ای فتی                   در مصاف و جنگ دفعِ زخم را

گفت لقمان صبر هم نیکو دمی است                که پناه و دافع هر جا غمی است‌

صبر را با حق قرین کرد ای فلان                        آخر و العصر را آگه بخوان‌                            [3]

صد هزاران کیمیا حق آفرید                              کیمیایی همچو صبر آدم ندید

بقیّه‌ی حکایت نابینا و مصحف خواندن او

مردِ مهمان صبر کرد و ناگهان                            کشف گشتش حالِ مشکل در زمان‌

نیم شب آواز قرآن را شنید                              جَست از خواب آن عجایب را بدید

که ز مصحف کور می‌خواندی درست                 گشت بی‌صبر و از او آن حال جُست‌

گفت آیا ای عجب با چشمِ کور                         چون همی خوانی، همی بینی سطور؟

آن چه می‌خوانی بر آن افتاده‌ای                       دست را بر حرف آن بنهاده‌ای‌

اصبعت در سیر پیدا می‌کند                              که نظر بر حرف داری مستند                     [4]

گفت ای گشته ز جهلِ تن جدا                          این عجب می‌داری از صنع خدا؟                 [5]

من ز حق درخواستم کای مُستعان                   بر قرائت من حریصم همچو جان‌

نیستم حافظ مرا نوری بده                               در دو دیده وقتِ خواندن بی‌گره‌

بازدِه دو دیده‌ام را آن زمان                                که بگیرم مصحف و خوانم عیان‌

آمد از حضرت ندا کای مردِ کار                           ای به هر رنجی به ما اومیدوار،

حسنِ ظنّ است و امیدی خوش تو را                که تو را گوید به هر دم برتر آ

هر زمان که قصد خواندن باشدت                       یا ز مصحف‌ها قرائت بایدت‌،

من در آن دم وادهم چشم تو را                        تا فروخوانی معظَّم جوهرا                         [6]

همچنان کرد و هر آن گاهی که من                   واگشایم مصحف اندر خواندن‌

آن خبیری که نشد غافل ز کار                          آن گرامی پادشاه و کردگار

بازبخشد بینشم آن شاهِ فرد                           در زمان همچون چراغ شب‌نورد

زین سبب نبود ولی را اعتراض                         هر چه بستاند فرستد اعتیاض‌                   [7]

گر بسوزد باغت انگورت دهد                             در میان ماتمی سورت دهد

آن شلِ بی‌دست را دستی دهد                       کانِ غم‌ها را دلِ مستی دهد

لانُسلِّم و اعتراض از ما برفت                           چون عوض می‌آید از مفقود، زفت‌              [8]

چون که بی‌آتش مرا گرمی رسد                      راضیم گر آتشِ ما را کُشد                          [9]

بی‌چراغی چون دهد او روشنی                       گر چراغت شد، چه افغان می‌کنی‌؟          

صفت بعضی از اولیا که راضی‌اند به احکام و دعا و لابه نکنند کی این حکم را بگردان‌

بشنو اکنون قصّه‌ی آن رهروان                          که ندارند اعتراضی در جهان‌

ز اولیا اهل دعا خود دیگرند                               که همی دوزند و گاهی می‌درند                [10]

قوم دیگر می‌شناسم ز اولیا                            که دهانشان بسته باشد از دعا                  [11]

از رضا که هست رام آن کِرام                            جُستنِ دفع قضاشان شد حرام‌

در قضا ذوقی همی بینند خاص                        کفرشان آید طلب کردن خلاص‌

حسن ظنّی بر دل ایشان گشود                       که نپوشند از عمی جامه‌ی کبود                [12]

سؤال کردن بهلول آن درویش را

گفت بهلول آن یکی درویش را                          چونی ای درویش؟ واقف کن مرا

گفت چون باشد کسی که جاودان                    بر مراد او رود کار جهان‌؟

سیل و جوها بر مراد او روند                             اختران ز آن سان که خواهد آن شوند

زندگی و مرگ، سرهنگان او                             بر مُراد او روانه کو به کو

هر کجا خواهد فرستد تعزیت                            هر کجا خواهد ببخشد تهنیت‌

سالکان راه هم بر گام او                                  ماندگان از راه هم در دام او

هیچ دندانی نخندد در جهان                             بی ‌رضا و امر آن فرمان‌روان‌

گفت ای شه راست گفتی همچنین                 در فر و سیمای تو پیداست این‌

این و صد چندینی ای صادق ولیک                    شرح کن این را بیان کن نیک نیک‌

آن چنان که فاضل و مردِ فضول                          چون به گوش او رسد آرد قبول‌                  

آن چنانش شرح کن اندر کلام                           که از آن بهره بیابد عقل عام‌

ناطق کامل چو خوان‌باشی بود                         خوانْش بر، هر گونه‌ی آشی بود                 [13]

که نماند هیچ مهمان بی‌نوا                              هر کسی یابد غذای خود جدا

همچو قرآن که به معنی هفت توست               خاص را و عام را مَطعَم در اوست‌               [14]

گفت این باری یقین شد پیشِ عام                    که جهان در امر یزدان است رام‌

هیچ برگی درنیفتد از درخت                             بی ‌قضا و حکمِ آن سلطان بخت‌                 [15]

از دهان لقمه نشد سوی گلو                           تا نگوید لقمه را حق که اُدْخُلُوا                   3/1900

میل و رغبت کان زمام آدمی است                   جنبشِ آن، رامِ امرِ آن غنی است‌

در زمین‌ها و آسمان‌ها ذرّه‌ای                           پَر نجنباند، نگردد پرّه‌ای‌                             [16]

جز به فرمانِ قدیم نافذش                                شرح نتوان کرد و جَلدی نیست خوش‌        [17]

که شمرد برگ درختان را تمام؟                         بی‌نهایت کی شود در نطقْ رام‌؟

این قدر بشنو که چون کلّیِ کار                         می‌نگردد جز به امرِ کردگار،

چون قضای حق رضای بنده شد                        حکم او را بنده‌ای خواهنده شد

نی تکلّف نه پی مزد و ثواب                              بلکه طبع او چنین شد مستطاب‌                [18]

زندگی خودِ نخواهد بهر خود                             نی پی ذوقِ حیات مستلذ                         [19]

هر کجا امر قِدَم را مسلکی است                    زندگی و مُردگی پیشش یکی است‌

بهر یزدان می‌زید نی بهر گنج                           بهر یزدان می‌مُرد نه از خوف و رنج‌

هست ایمانش برای خواستِ او                       نه برای جنّت و اشجار و جو

ترک کفرش هم برای حق بود                           نه ز بیم آن که در آتش رود

این چنین آمد ز اصل آن خوی او                        نه ریاضت نه به جست و جوی او

آنگهان خندد که او بیند رضا                               همچو حلوای شکر او را قضا

بنده‌ای کش خوی و خلقت این بود                    نه جهان بر امر و فرمانش رود؟

پس چرا لابه کند او یا دعا                                 که بگردان ای خداوند این قضا

مرگ او و مرگ فرزندان او                                بهر حق پیشش چو حلوا در گلو

نَزعِ فرزندان برِ آن باوفا                                     چون قطایف پیشِ شیخ بی‌نوا                    [20]

پس چرا گوید دعا الّا مگر                                 در دعا بیند رضای دادگر

آن شفاعت و آن دعا نه از رحم خود                  می‌کند آن بنده‌ی صاحب رَشَد

رحم خود را او همان دم سوخته‌ست                که چراغِ عشق حق افروخته‌ست‌              [21]

دوزخ اوصاف او عشق است و او                      سوخت مر اوصاف خود را مو به مو             [22]

هر طروقی این فُروقی کی شناخت                 جز دقوقی تا در این دولت بتاخت‌                [23]

قصه‌ی دقوقی رحمة الله علیه و کراماتش‌         [24]

آن دقوقی داشت خوش دیباجه‌ای                    عاشق و صاحب‌کرامت خواجه‌ای‌               [25]

بر زمین می‌شد چو مَه بر آسمان                     شب‌روان را گشته زو روشن روان‌

در مقامی مسکنی کَم ساختی                      کَم دو روز اندر دهی انداختی‌                    

گفت در یک خانه گر باشم دو روز                      عشقِ آن مسکن کند در من فروز

غِرَّةُ المَسکَن اُحاذِرهُ اَنا                                    اُنقُلی یا نَفسُ سیری للغِنا                       

لا اُعَوِّد خُلقَ قَلبی بالمکان                               کَی یکُونَ خالِصاً فی الامتحان‌                     [26]

روز اندر سیر بُد شب در نماز                            چشم اندر شاه باز او همچو باز

منقطع از خلق نه از بدخویی                            منفرد از مرد و زن نی از دویی‌

مشفقی بر خلق و نافع همچو آب                    خوش شفیعی و دعایش مستجاب‌

نیک و بد را مهربان و مستقر                            بهتر از مادر، شهی‌تر از پدر                        [27]

گفت پیغمبر شما را ای مِهان                           چون پدر هستم شفیق و مهربان‌               [28]

زآن سبب که جمله اجزای منید                        جزو را از کُل چرا بر می‌کَنید؟

جزو از کل قطع شد بی‌کار شد                         عضو از تن قطع شد مُردار شد                   [29]

تا نپیوندد به کل بارِ دگر                                     مُرده باشد نبودش از جان خبر

ور بجنبد نیست آن را خود سند                        عضو نو بُبریده هم جنبش کند

جزو ازین کل گر بُرَد یک سو رود                        این نه آن کل است کاو ناقص شود

قطع و وصل او نیاید در مقال                             چیزِ ناقص گفته شد بهرِ مثال‌