الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

مراعات کردن زن شوهر را و استغفار کردن از گفته‌ی خویش

زن چو دید او را که تُند و توسَنست               گشت گریان گریه خود دام زنست

گفت از تو کی چنین پنداشتم                     از تو من اومید دیگر داشتم

زن درآمد از طریق نیستی                          گفت من خاک شماام نی سِتی                  [1]

جسم و جان و هرچه هستم آن تست          حکم و فرمان جملگی فرمان تست               1/2401

گر ز درویشی دلم از صبر جَست                  بهر خویشم نیست آن بهر تو است

تو مرا در دردها بودی دوا                           من نمی‌خواهم که باشی بی‌نوا

جان تو، کز بهرِ خویشم نیست این                از برای تُستَم این ناله و حنین

خویشِ من والله که بَهر خویشِ تو                 هر نفس خواهد که میرد پیش تو

کاش جانت کِش روان من فدِی                   از ضمیر جان من واقف بُدی

چون تو با من این چنین بودی به ظن             هم ز جان بیزار گشتم هم ز تن

خاک را بر سیم و زر کردیم چون                   تو چُنینی با من ای جان را سکون

تو که در جان و دلم جا می‌کُنی                   زین قدر از من تبرّا می‌کنی                         [2]

تو تبرّا کن که هستت دستگاه                     ای تبرّای ترا جان عذرخواه

یاد می‌کن آن زمانی را که من                     چون صنم بودم تو بودی چون شمن

بنده بر وفقِ تو دل افروختست                     هرچه گویی پُخت گوید سوختست               [3]

من سپاناخِ تو با هرچم پَزی                        یا تُرُش‌با یا که شیرین، می‌سزی                 [4]

کفر گفتم نک بایمان آمدم                          پیش حُکمت از سَر جان آمدم

خوی شاهانه‌ی ترا نشناختم                      پیش تو گستاخ خَر درتاختم

چون ز عفو تو چراغی ساختم                     توبه کردم اعتراض انداختم

می‌نهم پیش تو شمشیر و کفن                  می‌کشم پیش تو گردن را بزن                     [5]

از فراقِ تلخ می‌گویی سخن                       هر چه خواهی کن ولیکن این مکن               [6]

در تو از من عذرخواهی هست سِر               با تو بی من او شفیعی مُستَمِر                   [7]

عذر خواهم در درونت خُلقِ تُست                 ز اعتماد او دل من جُرم جُست

رحم کن پنهان ز خود ای خشمگین               ای که خُلقَت بِه ز صد من انگبین

زین نسق می‌گفت با لطف و گشاد              در میانه گریه‌ای بر وی فتاد

گریه چون از حد گذشت و های های            زو که بی گریه بُد او خود دلربای؛

شد از آن باران یکی برقی پدید                    زد شَراری در دل مردِ وحید

آن که بنده‌ی روی خوبش بود مَرد                چون بود چون بندگی آغاز کرد؟

آن که از کِبرش دلت لرزان بود                     چون شوی چون پیش تو گریان شود؟

آن که از نازَش دل و جان خون بود                چون که آید در نیاز او چون بود؟

آن که در جور و جفااَش دام ماست               عذر ما چه بود چو او در عُذر خاست؟

زُیّن لِلنّاس حق آراستَست                         زانچه حق آراست چون دانند جَست؟            [8]

چون پی یَسکُن الیهاش آفرید                     کی تواند آدم از حوّا بُرید                            [9]

رُستم زال ار بود وز حمزه بیش                    هست در فرمان اسیر زالِ خویش                 [10]

آن که عالَم مست گفتش آمدی                  کلّمینی یا حمیرا می‌زدی

آب غالب شد بر آتش از نهیب                     ز آتش او جوشد چو باشد در حجیب

چون که دیگی حایل آمد هر دو را                 نیست کرد آن آب را کردش هوا

ظاهرا بر زن چو آب ار غالبی                       باطنا مغلوب و زن را طالبی

این چنین خاصیّتی در آدمیست                   مِهر حیوان را کمست آن از کمیست              [11]

در بیان این خبر کی اِنَّهُنَّ یَغلِبنَ العاقِلَ و یَغلِبُهنَّ الجاهِلُ                                              [12]

گفت پیغامبر که زن بر عاقلان                      غالب آید سخت و بر صاحب‌دلان                  [13]

باز بر زن جاهلان چیره شوند                      زآن که ایشان تُند و بَس خیره روند               [14]

کم بودشان رقّت و لطف و وَداد                    زآن که حیوانیست غالب بر نهاد

مِهر و رِقَّت وصفِ انسانی بود                      خشم و شهوت وصفِ حیوانی بود

پَرتوِ حَقَّست آن معشوق نیست                   خالقست آن گوییا مخلوق نیست                 [15]

تسلیم کردن مرد خود را بآن چه التماس زن بود از طلب معیشت و آن اعتراض زن را اشارت حق دانستن

بنزد عقل هر داننده‌ای هست                     کی با گردنده گرداننده‌ای هست                 [16]

مرد زان گفتن پیشمان شد چنان                 کز عوانی ساعت مردن عوان                      [17]

گفت خصمِ جان جان چون آمدم؟                 بر سر جان من لگدها چون زدم؟

چون قضا آید فرو پوشد بصر                        تا نداند عقلِ ما پا را زِ سَر

چون قضا بگذشت خود را می‌خورد                پرده بدریده گریبان می‌درد

مرد گفت ای زن پیشمان می‌شوم               گر بُدم کافر مسلمان می‌شوم

من گنه‌کار توام رحمی بکن                         برمکَن یکبارگیم از بیخ و بُن

کافرِ پیر ار پشیمان می‌شود                       چون که عذر آرد مسلمان می‌شود

حضرت پُر رحمتست و پر کرم                      عاشق او هم وجود و هم عدم

کفر و ایمان عاشق آن کبریا                       مسّ و نقره بنده‌ی آن کیمیا                       1/2450

در بیان آن که موسی و فرعون هر دو مُسخّر مشیّت‌اند چنآن که زهر و پازهر و ظلمات و نور و مناجات کردن فرعون به خلوت تا ناموس نشکند

موسی و فرعون معنی را رهی                    ظاهر آن ره دارد و این بی‌رهی

روز موسی پیش حق نالان شده                  نیمشب فرعون هم گریان بُده

کین چه غُلَّست ای خدا بر گردنم؟               ورنه غُل باشد کی گوید من منم؟                [18]

زآن که موسی را مُنوَّر کرده‌ای                    مر مرا زان هم مُکدَّر کرده‌ای

زآن که موسی را تو مه‌رو کرده‌ای                 ماهِ جانم را سیه‌رو کرده‌ای

بهتر از ماهی نبود استاره‌ام                        چون خسوف آمد چه باشد چاره‌ام؟

نوبتم گر ربّ و سلطان می‌زنند                     مه گرفت و خلق پنگان می‌زنند                    [19]

می‌زنند آن طاس و غوغا می‌کنند                 ماه را زان زخمه رسوا می‌کنند

من که فرعونم ز خلق ای وای من                زخمِ طاس آن رَبّی الاعلای من                    [20]

خواجه‌تاشانیم امّا تیشه‌ات                        می‌شکافد شاخ را در بیشه‌ات

باز شاخی را مُوصَّل می‌کند                       شاخ دیگر را مُعطَّل می‌کند

شاخ را بر تیشه دستی هست، نی             هیچ شاخ از دست تیشه جَست، نی

حقِّ آن قدرت که آن تیشه تُراست                از کرم کن این کژیها را تو راست

باز با خود گفته فرعون ای عجب                  من نه در یا ربّناام جمله شب؟

در نهان خاکی و موزون می‌شوم                  چون به موسی می‌رسم چون می‌شوم؟

رنگِ زرّ قلب دَه‌تو می‌شود                          پیش آتش چون سیه‌رو می‌شود؟

نه که قلب و قالبم در حکمِ اوست                لحظه‌ای مغزم کند یک لحظه پوست

سبز گردم چون که گوید کِشت باش             زرد گردم چون که گوید زشت باش

لحظه‌ای ماهم کند یک دم سیاه                  خود چه باشد غیر این کار اله؟                    [21]

پیش چوگانهای حکم کُن فکان                    می‌دویم اندر مکان و لامکان

چون که بی‌رنگی اسیر رنگ شد                  موسیی با موسیی در جنگ شد

چون به بی‌ر‌نگی رسی کان داشتی             موسی و فرعون دارند آشتی

گر ترا آید برین نکته سؤال                          رنگ کی خالی بود از قیل و قال؟

این عجب کین رنگ از بی‌رنگ خاست            رنگ با بی‌رنگ چون در جنگ خاست؟            [22]

اصلِ روغن ز آب افزون می‌شود                   عاقبت با آب ضِد چون میشود؟

چون که روغن را ز آب اسرشته‌اند                آب با روغن چرا ضد گشته‌اند؟

چون گل از خارست و خار از گل چرا              هر دو در جنگند و اندر ماجرا؟

یا نه جنگست این برای حکمتست                همچو جنگ خر فروشان صنعتست               [23]

یا نه اینست و نه آن، حیرانیست                  گنج باید جُست این ویرانیست

آن چه تو گنجش تَوهُّم می‌کنی                   زان تَوهُّم گنج را گُم می‌کنی

چون عمارت دان تو وَهم و رایها                    گنج نبود در عمارت جایها

در عمارت هستی و جنگی بود                    نیست را از هست‌ها ننگی بود

نه که هست از نیستی فریاد کرد؟               بلک نیست آن هست را واداد کرد                [24]

تو مگو که من گریزانم ز نیست                     بلک او از تو گریزانست بیست                     [25]

ظاهرا می‌خواندت او سوی خود                   وز درون می‌راندت با چوبِ رَد                       [26]

نعلهای بازگونه است ای سلیم                   نفرتِ فرعون می‌دان از کَلیم                       [27]

سببِ حرمان اشقیا از دو جهان کی خَسِر الدُّنیا و الآخرة

چون حکیمک اعتقادی کرده است                کآسمان بیضه، زمین چون زرده است

گفت سایل چون بماند این خاکدان؟              در میانِ این محیط آسمان؟

همچو قندیلی مُعلَّق در هوا                        نه باسفل می‌رود نه بر عُلا

آن حکیمش گفت کز جذب سما                  از جهات شش بماند اندر هوا

چون ز مِقناطیس قُبّه‌ی ریخته                     درمیان ماند آهنی آویخته                           [28]

آن دگر گفت آسمان با صفا                        کی کشد در خود زمین تیره را؟

بلکه دفعش می‌کند از شش جهات              زان بماند اندر میان عاصفات                       [29]

پس ز دفع خاطر اهل کمال                        جان فرعونان بماند اندر ضلال

پس ز دفع این جهان و آن جهان                  مانده‌اند این بی‌رهان بی این و آن

سَر کشی از بندگان ذوالجلال؟                   دان که دارند از وجود تو ملال                     

کهربا دارند چون پیدا کنند                          کاهِ هستی ترا شیدا کنند                         [30]

کهربای خویش چون پنهان کنند                   زود تسلیم ترا طُغیان کنند                          [31]

آنچنان که مرتبه‌ی حیوانیَست                     کو اسیر و سُغبه‌ی انسانیَست؛                  [32]

مرتبه‌ی انسان به دست اولیا                      سغبه چون حیوان شِناسش ای کیا             1/2500

بنده‌ی خود خواند احمد در رَشاد                  جمله عالم را بخوان قُل یا عِباد                    [33]

عقل تو همچون شتربان تو شتر                   می‌کشاند هر طرف در حکم مُر

عقلِ عقلند اولیا و عقلها                           بر مثال اشتران تا انتها

اندریشان بنگر آخر ز اعتبار                          یک قلاووزست جان صد هزار

چه قلاووز و چه اشتربان بیاب                     دیده‌ای کان دیده بیند آفتاب

یک جهان در شب بمانده میخ‌دوز                 منتظر موقوفِ خورشیدست و روز

اینت خورشیدی نهان در ذرّه‌ای                   شیرِ نر در پوستین برّه‌ای

اینت دریایی نهان در زیرِ کاه                        پا برین کَه هین منه با اشتباه

اشتباهی و گمانی را درون                        رحمت حقّست بهر رَهنمون                        [34]

هر پیمبر فرد آمد در جهان                          فرد بود آن رهنمایش در نهان

عالم کُبری بقدرت سحر کرد                       کرد خود را در کِهین نقشی نورد                  [35]

ابلهانش فرد دیدند و ضعیف                        کی ضعیفست آن که با شه شد حریف؟

ابلهان گفتند مردی بیش نیست                  وایِ آن کو عاقبت‌اندیش نیست