الفاظِ مثنوی

[1]- درباره اخبار و گمان‌ها از سبب این تاخیر، رک به دیباچه دفتر دوم.

خون و شیر: به زعم قدما، شیر از خون پدید می­آید و در کیفیّت آن نقل‌های متفاوت هست. مقصود امّا، چنان‌که در بیت بعد می‌آید، غذای جنین است که پس از زایش فرزند، به شیر پاک تبدیل می‌شود:
چون جَنین بُد آدمی، بُد خون غذا                            از نجس پاکی برد مومن کذا
از فطام خون غذااَش شیر شد                               وز فطام شیر لقمه‌گیر شد                                     د سوم

احتمال کمتری هم می‌رود که اشاره‌ای داشته باشد به [16:66] ...نُسْقِیکمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَینِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ (از میان سرگین و خون، شیری پاك به شما می‏نوشانیم، كه گوارای آشامندگان است.)

[2]- کَفتن: شکافتن، از هم باز شدن. در دیوان:
چو لاله کفته‌ای در شهر تبریز                                 شدم بر دست شمس الدّین نگاری                       

[3]- روز استفتاح، پانزدهم رجب است امّا ممکن است که معنی لغوی آن به معنی گشودن، آغاز کردن و نصرت خواستن منظور باشد. 15 رجب 662 هجری قمری معادل سه شنبه 31 اردیبهشت 643 هجری شمسی بوده است. کمی حاشیه بروم که مولانا به عهد خود می‌گفت:
به باد و بود محمّد نگر که چون باقیست                   ز بعد ششصد و پنجاه سخت بنیادست                   غزلیات
امروز هم این جوی پر آب ناطقه اوست بعد قرون، ز بعد هفتصد و پنجاه سال... تا ابد بر خلق این در باز باد!

[4]- این تاریخ صریح، در کنار نقل افلاکی که «در میانه فترتی واقع شد. بعد از دو سال...»، به واقع پایه بیشتر محاسبات زمان‌بندی انشای مثنوی است. اگر پنج دفتر مثنوی از سال ۶۶۲ تا نزدیک به وفات مولانا، سال ۶۷۲، ده سال طول کشیده باشد. پس هر دفتر در حدود دو سال زمان برده است و با توجه به وقفه دو ساله مثنوی، آغاز مثنوی باید به حدود سال ۵۵۸ و یک سال پس از مرگ صلاح‌الدین زرکوب (یکم محرّم ۵۵۷) بازگردد.

[5]- باز: در نیم بیت نخست، پرنده شکاری

[6]- دوری و فراق جنّت همچون طوقی بر گردنش ماند.

[7]- چنان که فرشتگان از دیو می­گریزند، از آدم میگریختند.
بهرِ نانی: از نان گویا مقصود گندم یا آن میوه ممنوعه است.

[8]- به ظاهر سخن از مویی است که حجاب دید می‌شود چنان‌که در اولین حکایت همین دفتر می‌آید. امّا رُستن مو در دیده، عموماً در پشت پلک، از بیماریهای چشم بوده‌است و آن را سَبَل می­نامیده‌اند. رک آینه دوم، عبدالکریم سروش. همچنین:
شادی و فرح بخشد دل را که دژم باشد                  تیزی نظر بخشد گر چشم سبل دارد                      دیوان

[9]- نور قدیم: خداوند. ظاهراَ مولانا پلی زده‌است بین آدم و معنی دوّم انسان که مردمک چشم است چنانکه گویند «عین الانسان و انسان العین» چنان‌که در بیت مشهور حافظ:
مردم چشمم به خون آغشته شد                          در کجا این ظلم بر انسان کنند

[10]- رک: ربّنا انّا ظَلَمنا گفت و آه                              یعنی آمد ظلمت و گم گشت راه                             د یکم

[11]- عقل جزوی: مقصود عقول متعارف انسانی است در مقابل عقل کل و نفس کل که حکما برای عالم قائل بوده­اند. مولانا در مواضع مختلف عقل جزوی را نقد می­کند اما در مقابل نفس از آن دفاع می­کند. (آینه دوم، عبدالکریم سروش)

[12]- در برخی نسخ: «چون ز تنهایی تو ناهیدی شوی...» که در این صورت ناهید قرینه مناسبی است برای خورشید. در این خوانش، نزدیک است به:
آن که تنها در رهی او خوش رود                              با رفیقان سیر او صد تو شود                                  د ششم

[13]- حدیث: المؤمنُ مِرآةُ المؤمنِ (احادیث مثنوی)
مؤمنان آیینه‌ی همدیگرند                                       این خبر می از پیمبر آورند                                      د یکم

[14]- در حزن: به هنگام غم و اندوه. در خصوص معانی محتمل، رک دیباچه دفتر دوم.

[15]- انوار: شهیدی و سروش انوار را جمع نَور به معنی شکوفه دانسته‌اند. نیکلسون هم آن را گُل و شکوفه دانسته است:
it finds (gains) a hundred thousand flowers.
شاهدی دیگر به این معنی در مثنوی و دیوان نیافتم. انوار، به معنی غالب روشنایی و یا رنگارنگی در مقابل تیرگی خاک هم مناسب است و اگر آن صفت «صدهزار» موجب این استنباط باشد، باز عین این ترکیب را مولانا در دیوان دارد:
به عاشق ده تو هر جا شمعِ مُرده ست                   که او را صد هزار انوار باشد

[16]- بلا آشفتن: انگیختن و پراکندن بلا

[17]- دقیانوس: دسیوس، دقیوس، امپراطور روم (مقتول به سال 251 م) (شرح شهیدی)

لَهف: حسرت، حزن، دریغ
سیصد و نُه سال آن اصحاب کهف                            پیششان یک روز بی ‏اندوه و لهف                           د سوم

[18]- یقظه: بیداری، در مقابل خواب یا نوم
نام کالْأَنْعامِ کرد آن قوم را                                       زآنکه نسبت کو به یقظه نوم را؟                              د چهارم

[19]- حدیث: نَومُ العالِمِ عِبادةٌ وَ نَفَسَهُ تَسبیحٌ

و همچنین: نَومٌ علی علمٍ خیرٌ مِن صَلاةٍ علی جهلٍ (احادیث مثنوی)

[20]- بهمن: به معنی معمول ماه دوم زمستان، مقصود آمدن زمستان
همه بانگ زاغ آید به خرابه‌های بهمن                      برَهم از این، چو بلبل صفت بهار گویم                      دیوان

تن زدن: خاموش و ساکت شدن،
ای زبان که جمله را ناصح بدی                                نوبت تو گشت از چه تن زدی؟                                د ششم

[21]- اسکندر: ذوالقرنین که به مغرب و مطلع شمس رفت چنان که در قرآن آمده‌است: [18:83] وَ یسْئَلُونَک عَنْ ذِی الْقَرْنَینِ... [18:86] حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ... [18:90] حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ...

[22]- چون که خران راه را با حسّ خود می‌یابند امّا آنان [7:179] ...لَهُمْ قُلُوبٌ لا یفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْینٌ لا یبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یسْمَعُونَ بِها أُولئِک کالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ...

سروش در آینه دوم مقصود کسانی را می­داند که با خران سر مزاحمت و دعوا دارند و خود را در مرتبه آنان قرار داده‌اند. نیکلسون ترجمه کرده، آنان که با خران سر دعوا و رقابت دارند. معنی کلّی آن که راه خران و سواران یکی نیست، اما برخی با خران (و در مسیر آنان) از سر رقابت درآمده‌اند و بلکه در این سبقت‌جویی ازدحام کرده به آنان تنه می‌زنند و مزاحم آنان شده‌‌اند تا پیشی بگیرند.

[23]- حسّ جان از آفتابی می‌چرد: جدای آفتاب در معنی تمثیلی آن، چون حسّ جان جایِ حسّ زر آمده است، گویا اشاره‌ای دارد به آن باور قدیم که پیدایش طلا (در معادن و کان‌ها) از تاثیر آفتاب است یا به تعبیر مولانا «زرّ بگیرد قوت از او...»

[24]- لت دوم: آفتاب چرخ (آسمان)، بند (یا بنده) یکی از صفاتِ (آفتابِ معرفت) توست...

[25]- کوه قاف و عنقا، گویا بیشتر از جهت ناپیدایی و بی‌نشانی. مق:
شه شمس تبریزی مگر چون بازآید از سفر             یک چند بود اندر بشر، شد همچو عنقا بی‌نشان     دیوان