الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

فهم کردن مُریدان کی ذاالنّون دیوانه نشد، قاصد کرده است                                         [1]

دوستان در قصّه‌ی ذاالنّون شدند                 سوی زندان و در آن رایی زدند

کین مگر قاصد کند یا حکمتی‌ست؟              او درین دین قبله‌ای و آیتی‌ست                  

دورِ دور از عقل چون دریای او                      تا جنون باشد سَفَه‌فرمای او                      [2]

حاش لله از کمالِ جاه او                            کاَبرِ بیماری بپوشد ماه او

او ز شَرِّ عامه اندر خانه شد                       او ز ننگِ عاقلان دیوانه شد

او ز عارِ عقلِ کُندِ تن‌پَرست                         قاصدا رفتست و دیوانه شدست

که ببندیدم قَوی وَز ساز گاو                        بر سر و پُشتم بزن وین را مکاو                    [3]

تا ز زخم لَخت یابم من حیات                       چون قتیل از گاوِ موسی ای ثقات

تا ز زخمِ لَختِ گاوی خوش شوم                  همچو کُشته و گاوِ موسی گَش شوم

زنده شد کُشته ز زخم دُمّ گاو                     همچو مِس از کیمیا شد زرّ ساو                  [4]

کُشته برجَست و بگفت اسرار را                  وانمود آن زُمره‌ی خون‌خوار را

گفت روشن کین جماعت کُشته‌اند               کین زمان در خَصمی‌ام آشفته‌اند

چون که کُشته گردد این جسم گران             زنده گردد هستی اسراردان

جان او بیند بهشت و نار را                         بازداند جمله‌ی اسرار را

وانماید خونیان دیو را                                 وانماید دام خدعه و ریو را                           [5]

گاو کُشتن هست از شرط طریق                 تا شود از زخمِ دُمّش جان مُفیق                  [6]

گاوِ نفس خویش را زوتر بکُش                      تا شود روح خفی زنده و به هُش

رجوع به حکایت ذاالنّون رحمة الله علیه

چون رسیدند آن نفر نزدیک او                      بانگ برزد هی کیانید؟ اِتَّقو                        

با ادب گفتند ما از دوستان                         بهر پرسش آمدیم اینجا به جان                   [7]

چونی ای دریای عقل ذوفنون؟                    این چه بهتان است بر عقلت جنون؟              1/1450

دود گلخن کی رسد در آفتاب؟                    چون شود عنقا شکسته از غُراب؟

وامگیر از ما بیان کن این سخُن                    ما مُحبّانیم با ما این مکُن

مر مُحبّان را نشاید دور کرد                        یا به روپوش و دغل مغرور کرد                     [8]

راز را اندر میان آور شها                             رو مکن در ابر پنهانی مها

ما مُحِبّ و صادق و دل­خسته‌ایم                  در دو عالم دل به تو در­بسته‌ایم

فحش آغازید و دشنام از گزاف                    گفت او دیوانگانه زی و قاف                        [9]

برجهید و سنگ پرّان کرد و چوب                  جملگی بگریختند از بیمِ کوب

قهقهه خندید و جُنبانید سَر                        گفت باد ریش این یاران نگر                        [10]

دوستان بین، کو نشان دوستان؟                 دوستان را رنج باشد همچو جان

کی کران گیرد ز رنج دوست، دوست؟           رنجْ مغز و دوستی آن را چو پوست

نی نشان دوستی شد سرخوشی              در بلا و آفت و محنت‌کشی؟

دوست همچون زر، بلا چون آتش است          زرِّ خالص در دل آتش خوش است                 [11]

امتحان کردن خواجه‌ی لقمان، زیرکی لقمان را

نی که لقمان را که بنده‌ی پاک بود               روز و شب در بندگی چالاک بود

خواجه‌اش می‌داشتی در کار پیش               بهترش دیدی ز فرزندان خویش

زآن که لقمان گرچه بنده‌زاد بود                    خواجه بود و از هوا آزاد بود                         [12]

گفت شاهی شیخ را اندر سخُن                  چیزی از بخشش ز من درخواست کُن

گفت ای شه شرم ناید مر ترا                     که چنین گویی مرا؟ زین برتر آ

من دو بنده دارم و ایشان حقیر                    وآن دو بر تو حاکمانند و امیر

گفت شه آن دو چِه‌اند؟ این زلّت است           گفت آن یک خشم و دیگر شهوت است         [13]

شاه آن دان کو ز شاهی فارغ است             بی مه و خورشید نورش بازغ است               [14]

مخزن آن دارد که مخزن ذات اوست              هستی او دارد که با هستی عدوست          [15]

خواجه‌ی لقمان به ظاهر خواجه‌وش              در حقیقتْ بنده، لقمان خواجه‌اش

در جهانِ بازگونه زین بسی‌ست                   در نظرشان گوهری کَم از خسی‌ست

مر بیابان را مَفازه نام شد                          نام و رنگی عقلشان را دام شد                   [16]

یک گُرُه را خود مُعرِّف جامه است                 در قبا گویند کو از عامه است                      [17]

یک گُرُه را ظاهر سالوسِ زهد                     نور باید تا بود جاسوس زهد

نور باید پاک از تقلید و غَول                         تا شناسد مرد را بی فعل و قول                  [18]

در رود در قلبِ او از راهِ عقل                        نقد او بیند نباشد بندِ نَقل

بندگانِ خاصِّ علّامُ الغُیوب                          در جهانِ جان جَواسیس القُلوب                   [19]

در درون دل درآید چون خیال                       پیش او مکشوف باشد سرِّ حال

در تن گنجشک چیست از برگ و ساز            که شود پوشیده آن بر عقلِ باز؟

آن که واقف گشت بر اسرار هو                   سِرّ مخلوقات چه بود پیش او؟

آن که بر افلاک رفتارش بود                        بر زمین رفتن چه دشوارش بود؟                   [20]

در کف داود کآهن گشت موم                     موم چه بود در کف او ای ظَلوم؟                  [21]

بود لقمان بنده‌شکلی خواجه‌ای                   بندگی بر ظاهرش دیباجه‌ای                      [22]

چون رود خواجه به جای ناشناس                در غلام خویش پوشاند لباس

او بپوشد جامه‌های آن غلام                       مر غلام خویش را سازد امام

در پِی‌اش چون بندگان در ره شود                تا نباید زو کسی آگه شود

گوید ای بنده تو رو بر صدر شین                   من بگیرم کفش چون بنده‌ی کِهین

تو درشتی کن مرا دشنام ده                      مر مرا تو هیچ توقیری منه                          [23]

ترک خدمت، خدمت تو داشتم                     تا به غربت تخم حیلت کاشتم                     [24]

خواجگان این بندگی‌ها کرده‌اند                    تا گمان آید که ایشان بنده‌اند

چشم‌پُر بودند و سیر از خواجگی                  کارها را کرده‌اند آمادگی                           [25]

وین غلامان هوا بر عکس آن                       خویشتن بنموده خواجه‌ی عقل و جان

آید از خواجه رَه افکندگی                           ناید از بنده به غیر بندگی                          [26]

پس از آن عالم بدین عالم چنان                   تَعبیت‌ها هست برعکس این بدان                 [27]

خواجه‌ی لقمان ازین حال نهان                    بود واقف دیده بود از وی نشان

راز می‌دانست و خوش می‌راند خر               از برای مصلحت آن راه‌بَر                            [28]

مر ورا آزاد کردی از نخست                         لیک خشنودیّ لقمان را بجُست

زآن که لقمان را مراد این بود تا                    کَس نداند سِرّ آن شیر و فتَی                     2/1500

چه عجب گر سِر ز بَد پنهان کنی                 این عجب که سِر ز خود پنهان کنی

کار پنهان کن تو از چشمان خود                   تا بود کارت سلیم از چشم بَد

خویش را تسلیم کن بر دام مُزد                   وانگه از خود بی ز خود چیزی بدُزد                [29]

می‌دهند افیون به مَرد زخم‌مند                    تا که پیکان از تنش بیرون کنند

وقت مرگ از رنج او را می‌درند                     او بدان مشغول شد جان می‌بَرند

چون به هر فکری که دل خواهی سپرد          از تو چیزی در نهان خواهند بُرد

پس بدان مشغول شو کان بهتر است           تا ز تو چیزی برد کان کهتر است

هرچه تحصیلی کنی ای مُعتنی                   می‌در­آید دُزد از آن سو کایمنی                    [30]

بار بازرگان چو در آب اوفتد                          دست اندر کاله‌ی بهتر زند

چون که چیزی فوت خواهد شد در آب           ترک کمتر گوی و بهتر را بیاب