الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

ظاهر شدن فضل و زیرکی لقمان پیش امتحان کنندگان

هر طعامی کآوریدندی به وی                      کَس سوی لقمان فرستادی ز پی                [1]

تا که لقمان دست سوی آن بَرد                  قاصدا تا خواجه پس‌خوردش خورد

سؤر او خوردی و شور انگیختی                    هر طعامی کو نخوردی ریختی                     [2]

ور بخوردی، بی‌دل و بی‌اشتها                     این بود پیوندیِ بی‌انتها

خربزه آورده بودند ارمغان                           گفت رو فرزند، لقمان را بخوان

چون بُرید و داد او را یک بُرین                       همچو شکّر خوردش و چون انگبین

از خوشی که خورد، داد او را دوم                 تا رسید آن گرچ‌ها تا هفدهم                      [3]

ماند گرچی گفت این را من خورم                 تا چه شیرین خربزه است این بنگرم

او چنین خوش می‌خورد کز ذوق او               طبع‌ها شد مُشتَهِی و لقمه‌جو                    [4]

چون بخورد از تلخیش آتش فروخت                هم زبان کرد آبله، هم حلق سوخت

ساعتی بی‌خود شد از تلخیّ آن                  بعد از آن گفتش که ای جان و جهان

نوش چون کردی تو چندین زهر را؟                لطف چون انگاشتی این قهر را؟

این چه صبر است این صَبوری ازچه روست؟    یا مگر پیش تو این جانت عدوست؟

چون نیاوردی به حیلت حُجّتی                     که مرا عذری‌ست بس کُن ساعتی؟

گفت من از دست نعمت‌بخش تو                  خورده‌ام چندان که از شرمم دوتو

شرمم آمد که یکی تلخ از کفت                   من ننوشم ای تو صاحب‌معرفت

چون همه اجزام از اِنعام تو                         رُسته‌اند و غرق دانه و دام تو                      [5]

گر ز یک تلخی کنم فریاد و داد                    خاک صد ره بر سَرِ اجزام باد

لذّتِ دستِ شکربَخشت بداشت                  اندرین بِطّیخ تلخی کی گذاشت؟                 [6]

از محبّت تلخ‌ها شیرین شود                       از محبّت مِسّ‌ها زرّین شود

از محبّت دُردها صافی شود                        از محبّت دَردها شافی شود                       [7]

از محبّت مُرده زنده می‌کنند                       از محبّت شاه بنده می‌کنند

این محبّت هم نتیجه‌ی دانش است              کی گزافه بر چنین تختی نشست؟

دانش ناقص کجا این عشق زاد؟                  عشق زاید ناقص امّا بر جَماد

بر جمادی رنگ مطلوبی چو دید                   از صفیری بانگ محبوبی شنید                     [8]

دانش ناقص نداند فرق را                           لاجرم خورشید داند برق را                         [9]

چون که ملعون خواند ناقص را رسول             بود در تأویلْ نُقصان عقول                           [10]

زآن که ناقص‌تن بود مرحوم رحم                   نیست بر مرحوم، لایق لَعن و زَخم                [11]

نقص عقل است آن که بد رنجوری است        موجب لعنت، سزای دوری است                  [12]

زآن که تکمیل خردها دور نیست                  لیک تکمیل بدن مقدور نیست

کفر و فرعونیّ هر گَبر بعید                         جمله از نقصان عقل آمد پدید

بهر نقصان بدن آمد فرج                             در نُبی که ما عَلَی الاعمی حَرَج                  [13]

برقْ آفل باشد و بس بی‌وفا                       آفل از باقی ندانی بی‌صفا

برق خندد، بَر کی می‌خندد بگو؟                  بر کسی که دل نهد بر نور او

نورهای چرخ ببریده‌پی است                       آن چو لاشرقی و لاغربی کی است              [14]

برق را خو یَخطَفُ الاَبصار دان                       نور باقی را همه اَنصار دان                          [15]

بر کفِ دریا فرس را راندن                           نامه‌ای در نور برقی خواندن                        [16]

از حریصی عاقبت نادیدن است                    بر دل و بر عقل خود خندیدن است

عاقبت‌بین است عقل از خاصیَت                  نفس باشد کو نبیند عاقبت

عقل کو مغلوب نفس، او نفس شد               مشتری ماتِ زُحَل شد نحس شد               

هم درین نحسی بگردان این نظر                  در کسی که کرد نَحسَت درنِگَر                   2/1551

آن نظر که بنگرد این جرّ و مَد                      او ز نحسی سوی سعدی نقب زد

زان همی‌گرداندت حالی به حال                  ضِد به ضِد پیداکنان در انتقال

تا که خوفت زاید از ذات الشّمال                  لذّت ذاتَ الیَمین یُرجِی الرّجال                     [17]

تا دو پَر باشی که مرغ یک پَره                     عاجز آید از پریدن ای سَره                         [18]

یا رها کن تا نیایم در کلام                          یا بده دستور تا گویم تَمام

ورنه این خواهی نه آن فرمان تراست             کس چه داند مر ترا مقصد کجاست

جان ابراهیم باید تا به نور                           بیند اندر نار فردوس و قُصور

پایه پایه بر رود بر ماه و خور                        تا نماند همچو حلقه بند در

چون خلیل از آسمان هفتمین                      بگذرد که لا اُحِبُّ الآفلین

این جهانِ تن غلط‌انداز شد                         جز مر آن را کو ز شهوت باز شد

تتمّه‌ی حسد آن حشم بر آن غلام خاص

قصّه‌ی شاه و امیران و حسد                      بر غلامِ خاص و سلطانِ خرد،

دور ماند از جَرّ جرّار کلام                            باز باید گشت و کرد آن را تمام                    [19]

باغبان مُلکِ با اقبال و بخت                        چون درختی را نداند از درخت؟                    [20]

آن درختی را که تلخ و رَد بود                       و آن درختی که یکَش هفصد بود                  [21]

کی برابر دارد اندر تربیت                            چون ببیندشان به چشم عاقبت

کان درختان را نهایت چیست بَر                   گرچه یکسانند این دم در نظر

شیخ کو یَنظُر بنُورِ الله شد                          از نهایت وز نخست آگاه شد

چشمِ آخُربین ببست از بهر حق                   چشمِ آخِربین گشاد اندر سبق

آن حسودان بَد درختان بوده‌اند                    تلخ­گوهر شوربختان بوده‌اند

از حسد جوشان و کف می‌ریختند                در نهانی مکر می‌انگیختند

تا غلام خاص را گردن زنند                         بیخ او را از زمانه برکَنند

چون شود فانی چو جانش شاه بود؟            بیخ او در عصمت الله بود                            [22]

شاه از آن اسرار واقف آمده                        همچو بوبَکر رَبابی تن زده                           [23]

در تماشای دل بَدگوهران                          می‌زدی خُنبک بر آن کوزه‌گران                     [24]

مکر می‌سازند قومی حیله‌مند                     تا که شه را در فُقاعی درکُنند                     [25]

پادشاهی بس عظیمی بی‌کَران                  در فقاعی کی بگنجد ای خران؟

از برای شاه دامی دوختند                         آخر این تدبیر ازو آموختند

نحسْ شاگردی که با استاد خویش              هم‌سری آغازد و آید به پیش

با کدام اُستاد؟ اُستاد جهان                       پیش او یکسان هویدا و نهان

چشم او یَنظُر بنُورِ الله شده                        پرده‌های جهل را خارِق بُده

از دلِ سوراخ چون کهنه گلیم                      پرده‌ای بندد به پیش آن حکیم

پرده می‌خندد برو با صد دهان                     هر دهانی گشته اشکافی بر آن

گوید آن استاد مر شاگرد را                        ای کم از سگ نیستَت با من وفا

خود مرا استا مگیر آهن‌گُسِل                      همچو خود شاگرد گیر و کوردل                    [26]

نه از منت یاریست در جان و روان؟                بی منت آبی نمی‌گردد روان؟

پس دل من کارگاه بخت تُست                    چه شکنی این کارگاه ای نادرست؟

گوییش پنهان زنم آتش‌زنه                          نی به قلب از قلب باشد روزنه؟                   [27]

آخر از روزن ببیند فکر تو                             دل گواهیی دهد زین ذکر تو

گیر در رویت نمالد از کرم                            هرچه گویی خندد و گوید نعم                     [28]

او نمی‌خندد ز ذوق مالشت                        او همی‌خندد بر آن اِسگالشت                    [29]

پس خِداعی را خِداعی شد جزا                  کاسه زن کوزه بخور اینک سزا                     [30]

گر بُدی با تو ورا خنده‌ی رضا                       صد هزاران گل شکفتی مر ترا

چون دل او در رضا آرد عمل                        آفتابی دان که آید در حمل                         [31]

زو بخندد هم نهار و هم بهار                       در هم آمیزد شکوفه و سبزه‌زار

صد هزاران بلبل و قمری نوا                        افکنند اندر جهان بی‌نوا

چون که برگ روحِ خود زرد و سیاه                 می‌ببینی، چون ندانی خشم شاه؟

آفتاب شاه در بُرج عتاب                            می‌کند روها سیه همچون کتاب

آن عطارد را ورق‌ها جان ماست                   آن سپیدی و آن سیه میزان ماست              [32]

باز منشوری نویسد سرخ و سبز                  تا رهند ارواح از سودا و عجز                       2/1600

سرخ و سبز افتاد نسخ نوبهار                     چون خط قوس و قُزَح در اعتبار                     [33]