الفاظِ مثنوی

دوم بار در وَهم افگندن کودکان استاد را که او را از قرآن خواندن ما دردِ سر افزاید

گفت آن زیرک که ای قومِ پسند                   درس خوانید و کنید آوا بلند

چون همی خواندند گفت ای کودکان             بانگ ما استاد را دارد زیان‌

دردِ سر افزاید استا را ز بانگ                      ارزد این کاو دَرد یابد بهر دانگ‌؟                    [1]

گفت استا راست می‌گوید روید                   دردِ سر افزون شدم بیرون شوید

خلاص یافتن کودکان از مکتب بدین مکر

سجده کردند و بگفتند ای کریم                   دور بادا از تو رنجوری و بیم‌

پس برون جَستند سوی خانه‌ها                  همچو مرغان در هوای دانه‌ها

مادرانشان خشمگین گشتند و گفت             روزِ کُتّاب و شما با لهوْ جفت‌؟                     [2]

عذر آوردند کای مادر تو بیست                    این گناه از ما و از تقصیر نیست‌

از قضای آسمان استادِ ما                          گشت رنجور و سقیم و مبتلا

مادران گفتند مکر است و دروغ                    صد دروغ آرید بهر طمعِ دوغ‌

ما صباح آییم پیشِ اوستا                           تا ببینیم اصل این مکرِ شما

کودکان گفتند بسم اللَّه روید                      بر دروغ و صدق ما واقف شوید

رفتن مادران کودکان به عیادت اوستاد

بامدادان آمدند آن مادران                           خُفته استا همچو بیمار گران‌

هم عرق کرده ز بسیاری لحاف                    سر ببسته رو کشیده در سجاف‌                  [3]

آه آهی می‌کند آهسته او                         جملگان گشتند هم لاحول گو                     3/1600

خیر باشد اوستاد این دردِ سر                     جان تو ما را نبوده زین خبر

گفت من هم بی‌خبر بودم از این                   آگهم مادر غران کردند هین‌                        [4]

من بُدم غافل به شغل قال و قیل                بود در باطن چنین رنجی ثقیل‌

چون به جدّ مشغول باشد آدمی                  او ز دیدِ رنج خود باشد عمی‌

از زنان مصر یوسف شد سمر                      که ز مشغولی بشد ز ایشان خبر                 [5]

پاره پاره کرده ساعدهای خویش                 روح واله که نه پس بیند نه پیش‌

ای بسا مرد شجاع اندر حِراب                     که ببرّد دست یا پایش ضراب‌

او همان دست آورد در گیرودار                     بر گمان آن که هست او برقرار

خود ببیند دست رفته در ضرر                      خون از او بسیار رفته بی‌خبر

در بیان آن که تن روح را چون لباسی‌ است و این دست آستینِ دست روح است و این پای موزه‌ی پایِ روح است‌

تا بدانی که تن آمد چون لبیس                    رو بجو لابس لباسی را ملیس‌                     [6]

روح را توحید اللَّه خوش‌تر است                    غیر ظاهر دست و پای دیگر است‌                [7]

دست و پا در خواب بینی و ائتلاف                آن حقیقت دان مدانش از گزاف‌                    [8]

آن تویی که بی‌بدن داری بدن                     پس مترس از جسم و جان بیرون شدن‌        

حکایت آن درویش که در کوه خلوت کرده بود و بیان حلاوت انقطاع و خلوت و داخل شدن در این منقبت که «أنا جلیسُ مَنْ ذَکَرنی و أنیسُ مَنِ استَأنِسَ بی‌»                                                   [9]

گر با همه‌ای چو بی‌منی بی‌همه‌ای             ور بی‌همه‌ای چو با منی با همه‌ای‌               [10]

بود درویشی به کُهساری مقیم                   خلوت او را بود هم خواب و ندیم‌

چون ز خالق می‌رسید او را شمول               بود از انفاس مرد و زن ملول‌                        [11]

همچنان که سهل شد ما را حضر                سهل شد هم قوم دیگر را سفر

آن چنان که عاشقی بر سروری                  عاشق است آن خواجه بر آهنگری‌               [12]

هر کسی را بهر کاری ساختند،                  میل آن را در دلش انداختند

دست و پا بی‌میل جنبان کی شود؟             خار و خس بی ‌آب و بادی کی رود؟

گر ببینی میل خود سوی سَما                    پرِّ دولت برگشا همچون هما

ور ببینی میل خود سوی زمین                     نوحه می‌کن هیچ منشین از حنین‌

عاقلان خود نوحه‌ها پیشین کنند                  جاهلان آخِر به سر برمی‌زنند

ز ابتدای کار آخِر را ببین                             تا نباشی تو پشیمان یوم دین‌

دیدن زرگر عاقبت کار را و سخن بر وفق عاقبت گفتن با مستعیر ترازو                               [13]

آن یکی آمد به پیش زرگری                        که ترازو ده که برسنجم زری‌

گفت خواجه رو مرا غربال نیست                  گفت میزان ده بدین تَسخَر مه‌ایست‌

گفت جاروبی ندارم در دکان                        گفت بس بس این مضاحک را بمان‌               [14]

من ترازویی که می‌خواهم بده                     خویشتن را کر مکن هر سو مجِه‌

گفت بشنیدم سخن، کر نیستم                   تا نپنداری که بی‌معنی‌ستم‌

این شنیدم لیک پیری، مرتعش                    دست لرزان، جسم تو نامنتعش‌                   [15]

و آن زر تو هم قُراضه‌ی خرد و مُرد                 دست لرزد پس بریزد زرِّ خرد                       [16]

پس بگویی خواجه جاروبی بیار                    تا بجویم زَرِّ خود را در غبار                          

چون بروبی خاک را جمع آوری                     گوییم غلبیر خواهم ای جری‌                       [17]

من ز اوّل دیدم آخر را تمام                         جای دیگر رو از اینجا والسّلام‌