الفاظِ مثنوی

رنجور شدن آدمی به وَهمِ تعظیم خلق و رغبت مشتریان به وی و حکایت معلّم‌                   [1]

کودکانِ مکتبی از اوستاد                           رنج دیدند از ملال و اجتهاد

مشورت کردند در تعویقِ کار                        تا معلّم درفتد در اضطرار

چون نمی‌آید ورا رنجوریی؟                          که بگیرد چند روز او دوریی‌؟

تا رهیم از حبس و تنگی و ز کار                   هست او چون سنگ خارا برقرار

آن یکی زیرک‌تر این تدبیر کرد                       که بگوید اوستا، چونی تو زرد؟

خیر باشد رنگ تو بر جای نیست                  این اثر یا از هوا یا از تبی‌ست؟‌

اندکی اندر خیال افتد از این                        تو برادر هم مدد کن این چنین‌

چون در آیی از درِ مکتب بگو                        خیر باشد اوستا احوال تو

آن خیالش اندکی افزون شود                     کز خیالی عاقلی مجنون شود

آن سوم و آن چارم و پنجم چنین                  در پی ما غم نمایند و حنین‌

تا چو سی کودک تواتُر این خبر                    متّفق گویند یابد مستقر

هر یکی گفتش که شاباش ای ذکی            باد بختت بر عنایت متّکی‌

متّفق گشتند در عهدِ وثیق                        که نگرداند سخن را یک رفیق‌

بعد از آن سوگند داد او جمله را                   تا که غمّازی نگوید ماجرا

رای آن کودک بچربید از همه                       عقل او در پیش می‌رفت از رمه‌

آن تفاوت هست در عقلِ بشر                     که میان شاهدان اندر صور                         [2]

زین قِبَل فرمود احمد در مقال                      در زبان پنهان بود حسنِ رجال‌                     [3]

عقول خلق متفاوت است در اصل فطرت و نزد معتزله متساوی است و تفاوت عقول از تحصیلِ علم است‌

اختلاف عقل‌ها در اصل بود                         بر وفاق سُنّیان باید شنود                         

بر خلاف قولِ اهلِ اعتزال                           که عقول از اصل دارند اعتدال‌                     [4]

تجربه و تعلیم بیش و کم کند                      تا یکی را از یکی اعلم کند

باطل است این زآنکه رایِ کودکی                 که ندارد تجربه در مسلکی‌،

بردمید اندیشه‌ای ز آن طفلِ خرد                 پیر با صد تجربه بویی نبرد

خود فزون آن به، که آن از فطرت است           تا ز افزونی که جهد و فکرت است‌

تو بگو داده‌ی خدا بهتر بود؟                        یا که لنگی راهوارانه رود؟                          [5]

در وَهم افگندن کودکان استاد را

روز گشت و آمدند آن کودکان                      بر همین فکرت ز خانه تا دکان‌

جمله اِستادند بیرون منتظِر                         تا درآید اوّل آن یارِ مُصِر

زآن که منبع او بُده‌ست این رای را                سَر امام آید همیشه پای را

ای مقلِّد تو مجو پیشی بر آن                      کاو بود منبع ز نورِ آسمان‌

او درآمد گفت اُستا را سلام                       خیر باشد، رنگ رویت زردفام‌                       3/1550

گفت استا نیست رنجی مر مرا                    تو برو بنشین مگو یاوه هلا

نفی کرد امّا غبارِ وَهمِ بَد                           اندکی اندر دلش ناگاه زد

اندر آمد دیگری گفت این چنین                    اندکی آن وَهم افزون شد بدین‌

همچنین تا وَهم او قوّت گرفت                     ماند اندر حال خود بس در شگفت‌

بیمار شدن فرعون هم به وَهم از تعظیم خلقان‌

سجده‌ی خلق از زن و از طفل و مرد             زد دل فرعون را رنجور کرد

گفتن هر یک خداوند و مَلِک                        آن چنان کردش ز وَهمی مُنهتِک‌،                 [6]

که به دعوی الهی شد دلیر                       اژدها گشت و نمی‌شد هیچ سیر

عقل جزوی آفتش وَهم است و ظن              زآن که در ظلمات شد او را وطن‌

بر زمین گر نیم گز راهی بود                        آدمی بی‌وَهم ایمن می‌رود

بر سر دیوار عالی گر روی                          گر دو گز عرضش بود کج می‌شوی‌               [7]

بلکه می‌افتی ز لرزه‌ی دل به وَهم                ترس وَهمی را نکو بنگر بفهم‌                      [8]

رنجور شدن استاد به وَهم‌

گشت استا سست از وَهم و ز بیم               برجهید و می‌کشانید او گلیم‌                      [9]

خشمگین با زن که مهر اوست سست          من بدین حالم نپرسید و نجُست‌

خود مرا آگه نکرد از رنگِ من                       قصد دارد تا رهد از ننگ من‌

او به حُسن و جلوه‌ی خود مست گشت        بی‌خبر کز بام افتادم چو طشت‌

آمد و در را به تندی واگشاد                       کودکان اندر پی آن اوستاد

گفت زن خیر است، چون زود آمدی؟             که مبادا ذات نیکت را بَدی‌

گفت کوری؟ رنگ و حال من ببین                 از غمم بیگانگان اندر حنین‌

تو درون خانه از بغض و نفاق                       می‌نبینی حال من در احتراق‌؟                     [10]

گفت زن ای خواجه عیبی نیستت                وَهم و ظنِّ لاش بی‌معنی‌ستت‌                   [11]

گفتش ای غَر تو هنوزی در لجاج؟                 می‌نبینی این تغیّر و ارتجاج‌؟                       [12]

گر تو کور و کر شدی ما را چه جُرم؟             ما در این رنجیم و در اندوه و گُرم‌

گفت ای خواجه بیارم آینَه                          تا بدانی که ندارم من گنه‌

گفت رو، مه تو رهی مه آینه‌ت                     دایما در بغض و کینی و عِنت‌                      [13]

جامه‌ی خواب مرا رو گستران                      تا بخُسبم که سرِ من شد گران‌                   [14]

زن توقّف کرد مردش بانگ زد                       کای عدو زوتر، تو را این می‌سزد                  [15]

در جامه‌ی خواب افتادن استاد و نالیدن او از وَهمِ رنجوری‌

جامه خواب آورد و گسترد آن عجوز               گفتْ امکان نه و باطن پر ز سوز                   [16]

گر بگویم متّهم دارد مرا                             ور نگویم جِدّ شود این ماجرا

فالِ بد رنجور گرداند همی                          آدمی را که نبودستش غمی‌

قولِ پیغمبر قَبولُه یُفرَضُ                             اِن تَمارَضْتُم لَدَیْنا تَمرَضُوا                            [17]

گر بگویم او خیالی برزند                             فعل دارد زن که خلوت می‌کند                    [18]

مر مرا از خانه بیرون می‌کند                       بهر فسقی فعل و افسون می‌کند                [19]

جامه خوابش کرد و استاد اوفتاد                 آه آه و ناله از وی می‌بزاد

کودکان آن جا نشستند و نهان                    درس می‌خواندند با صد اندُهان‌

کاین همه کردیم و ما زندانی‌ایم                   بَد بنایی بود ما بَد بانی‌ایم‌                         [20]