الفاظِ مثنوی

<< برگ پیشین                                                    برگ پسین >>

امتحان پادشاه به آن دو غلام کی نو خریده بود

پادشاهی دو غلام ارزان خرید                     با یکی زان دو سخن گفت و شنید

یافتش زیرک‌دل و شیرین‌جواب                     از لب شکّر چه زاید؟ شکّرآب

آدمی مخفی‌ست در زیر زبان                      این زبان پَرده است بَر دَرگاهِ جان

چون که بادی پَرده را در هم کشید               سِرّ صحن خانه شد بر ما پدید

کاندر آن خانه گُهر یا گَندم است                  گنج زر یا جمله مار و کزدم است

یا درو گنج است و ماری بر کَران                  زآن که نبود گنجِ زر بی پاسبان

بی‌تأمّل او سخن گفتی چنان                     کز پسِ پانصد تأمّل دیگران                          2/850

گفتیی در باطنش دریاستی                       جمله دریا گوهر گویاستی

نور هر گوهر کزو تابان شدی                       حق و باطل را ازو فُرقان شدی

نورِ فُرقان فرق کردی بهر ما                        ذرّه ذرّه حقّ و باطل را جدا                         [1]

نورِ گوهر نور چشمِ ما شدی                       هم سؤال و هم جواب از ما بُدی

چشم کَژ کردی دو دیدی قرص ماه              چون سؤال است این نظر در اِشتباه              [2]

راست گردان چشم را در ماه‌تاب                  تا یکی بینی تو مَه را نک جواب                    [3]

فکرتت که کَژ مبین نیکو نگر                         هست هم نور و شعاع آن گُهر

هر جوابی کان ز گوش آید به دِل                  چشم گفت از من شنو آن را بهِل                 [4]

گوش دلّاله است و چشم اهلِ وصال            چشمْ صاحب‌حال و گوشْ اصحابِ قال           [5]

در شنودِ گوش، تبدیلِ صِفات                      در عیانِ دیده‌ها تبدیل ذات                         [6]

ز آتش ار علمت یقین شد از سخُن               پختگی جو در یقین منزل مکن

تا نسوزی نیست آن عین الیقین                  این یقین خواهی در آتش درنشین

گوش چون نافذ بود دیده شود                     ورنه قُل در گوش پیچیده شود                     [7]

این سخن پایان ندارد باز گرد                       تا که شه با آن غلامانش چه کرد

به راه کردن شاه یکی را از آن دو غلام و ازین دیگر پرسیدن

آن غلامک را چو دید اهل ذَکا                      آن دگر را کرد اشارت که بیا                        [8]

کافِ رحمت گفتمش تصغیر نیست                جَد گُود فرزندکم تحقیر نیست

چون بیامد آن دوم در پیش شاه                   بود او گنده‌دهان دندان سیاه

گرچه شه ناخوش شد از گفتار او                جُست و جویی کرد هم ز اسرار او

گفت با این شکل و این گندِ دهان                دور بنشین لیک آن سوتر مران

که تو اهل نامه و رقعه بُدی                        نه جلیس و یار و هم‌بقعه بُدی

تا علاجِ آن دهان تو کنیم                            تو حبیب و ما طبیب پُرفنیم

بهر کیکی نوگلیمی سوختن                       نیست لایق، از تو دیده دوختن                     [9]

با همه بنشین دو سه دستان بگو                تا ببینم صورت عقلت نکو                            [10]

آن ذکی را پس فرستاد او به کار                  سوی حمّامی که رو خود را بخار                  [11]

وین دگر را گفت خَه تو زیرکی                      صد غلامی در حقیقت نه یکی

آن نه‌ای که خواجه‌تاش تو نمود                   از تو ما را سَرد می‌کرد آن حسود

گفت او دزد و کژ است و کژنشین                حیز و نامرد و چُنین است و چُنین                

گفت: پیوسته بُدست او راست‌گو                 راست‌گویی من ندیدستم چو او

راست‌گویی در نهادش خِلقتی‌ست              هرچه گوید، من نگویم آن تَهی‌ست               [12]

کژ ندانم آن نکواندیش را                            متّهم دارم وجود خویش را

باشد او در من ببیند عیب‌ها                       من نبینم در وجودِ خود شَها

هر کسی گر عیب خود دیدی ز پیش            کی بُدی فارغ وی از اصلاح خویش؟

غافل‌اند این خلق از خود ای پدر                  لاجرم گویند عیبِ همدگر

من نبینم روی خود را ای شَمَن                   من ببینم روی تو، تو روی من                       [13]

آن کسی که او ببیند روی خویش                 نورِ او از نورِ خلقان است بیش

گر بمیرد دید او باقی بود                           زآن که دیدش دید خلّاقی بود                     [14]

نور حسّی نبود آن نوری که او                     روی خود محسوس بیند پیش رو

گفت اکنون عیب‌های او بگو                        آن‌چنان که گفت او از عیب تو

تا بدانم که تو غم‌خوار منی                         کدخدای مُلکت و کار منی                         [15]

گفت ای شه من بگویم عیب‌هاش                گرچه هست او مر مرا خوش خواجه‌تاش

عیب او مِهر و وفا و مَردمی                        عیب او صدق و ذکا و همدمی

کمترین عیبش جَوامردی و داد                     آن جوامردی که جان را هم بداد

صد هزاران جان خدا کرده پدید                    چه جوامردی بود کان را ندید؟                     [16]

ور بدیدی کی به جان بُخلش بُدی؟              بهرِ یک جان کی چنین غمگین شدی؟

بر لب جو بُخلِ آب آن را بود                         کو ز جوی آب نابینا بود

گفت پیغامبر که هر که از یقین                    داند او پاداش خود در یوم دین،                    [17]

که یکی را دَه عوض می‌آیدش                     هر زمان جودی دگرگون زایدش                    [18]

جود، جمله از عوض‌ها دیدن است                پس عوض دیدن ضدِ ترسیدن است

بُخل نادیدن بود اَعواض را                           شاد دارد دیدِ دُرّ خوّاض را                          [19]

پس به عالم هیچ کس نبود بخیل                 زآن که کس چیزی نبازد بی‌بدیل                  [20]

پس سخا از چشم آمد نه ز دست               دید دارد کار، جُز بینا نرست                        2/900

عیب دیگر این که خودبین نیست او               هست او در هستی خود عیب‌جو

عیب‌گوی و عیب‌جوی خود بُدست                با همه نیکو و با خود بَد بُدست

گفت شه جَلدی مکن در مدح یار                 مدحِ خود در ضمنِ مدح او میار                     [21]

زآن که من در امتحان آرم ورا                       شرمساری آیدت در ماوَرا                          [22]